Það er dálítið áhugavert að velta fyrir sér forsendum þess að lofa guð fyrir ánægjulega hluti, t.d. lífsbjörg. Það er áhugavert fyrir hvað það er óviðeigandi í sumri guðfræðinni og í raun órökrétt þess utan.

Gefum okkur að guð sé til - hann þarf jú helst að vera til svo það sé nokkuð vit í að lofa hann. Gefum okkur líka að við séum að lofa guð fyrir að barn lifði af flugslys, á meðan allir hinir 100 farþegarnir dóu.

Prestar ríkiskirkjunnar virðast afar sjaldan tjá sig efnislega um helstu mótrökin gegn kristinni trú. Í kjölfar snjóflóðanna í Flateyri og Súðavík árið 1995 skrifaði Jónas Gíslason þáverandi vígslubiskup í ríkiskirkjunni stutt rit sem hét Um tilurð böls og þjáningar. Þar reynir Jónas að svara því hvernig tilvist góðs skapara geti samræmst því að í veröldin er uppfull af mannskæðum náttúruhamförum.

Vandamál illskunnar reynist kristninni mjög erfitt, ef ekki ómögulegt, að sætta við kenningar sínar. Ef Guð er til og er fullkomlega miskunnsamur, velviljaður og almáttugur, af hverju leyfir hann þá svo mikla illsku í sköpunarverki sínu? Ég hef mikið spáð í þessa mótsögn síðustu daga.

Gömlu heiðnu trúarbrögðin voru, eftir því sem ég best skil, eins konar ofurhetjutrúarbrögð. Guðirnir voru í grunninn mannlegir, nema þeir voru ódauðlegir og höfðu ofurkrafta. Guðirnir þurftu að taka afleiðingum gjörða sinna. Gömlu sögurnar snúast margar um að einhver guðanna gerir skyssu (stelur fjársjóði frá dverg, drepur saklausan mann eða eitthvað álíka), og viðkomandi guð sýpur þá jafnan seyðið af þeirri gjörð.

Í kjölfar prýðilegra pistla heimspekingsins Þórdísar Helgadóttur, sem hún las í Ríkisútvarpinu og birtust með góðfúslegu leyfi hennar hér á Vantrú (1,2,3), spannst mikil umræða og meðal þeirra sem tóku þátt í henni var Gunnar Jóhannesson. Hann flutti stuttan pistil í útvarpinu¹ þar sem hann reifaði rök sín fyrir tilvist Guðs. Gunnar þessi, sem mér skilst reyndar að sé prestur, virðist vera dálítill áhugamaður um heimspeki enda voru rök hans af einhverju sem mætti kalla heimspekilegum toga. Nú er ég líka, eins og Gunnar, dálítill áhugamaður um heimspeki og vil þess vegna fá að að leggja nokkur orð í belg og segja mína skoðun á pistli Gunnars.

Kristnir menn eru gjarnir á að gefa Guði sínum góða eiginleika og tala gjarnan um að hann sé í senn algóður, alvitur og almáttugur. Gott og vel, frábært fyrir þá. Það er náttúrulega ekkert hægt að rökræða um svona fullyrðingar. Eða hvað? Hvað gerist ef við spyrjum okkur: er þetta yfirleitt mögulegt? Stenst það nánari skoðun að slík vera vaki yfir heiminum ef við tökum inn í dæmið allar þær þjáningar sem í honum má finna? Öll þekkjum við dæmi um hryllilega sjúkdóma sem jafnvel leggjast á saklaus ungabörn og valda þeim ólýsanlegum kvölum eða draga til dauða. Svoleiðis nokkuð er að sjálfsögðu útilokað að réttlæta með nokkrum hætti. Myndi algóður alvitur og almáttugur guð líða slíkt?

Kristnir menn virðast skiptast í tvo hópa varðandi þróun mannsins: annars vegar sköpunarsinna sem neita að sætta sig við hana og hins vegar þá sem sætta sig við þróun og reyna að samræma trú sína við þá staðreynd með því að segja að guð hafi einfaldlega notað þróun til þess að skapa manninn. Því miður eru báðar afstöðurnar stórgallaðar.

Sköpunarsinnarnir eru auðvitað fljótafgreiddir, trú þeirra stangast á við staðreyndir. En það er ekki að ástæðulausu að þeir vilja alls ekki sætta sig við þróun. Þeir benda réttilega á að sá guð sem notar þróun til þess að skapa manninn er illur.

Kristið fólk heldur því fram að það sé í þeim frábæru aðstæðum að geta hvar sem er og hvenær sem er stundað gáfulegar samræður við alvitran skapara alheimsins. En raunin er sú að kristið fólk virðist ekki fá neina vitneskju frá hinum alvitra, sem það veit ekki þegar.

Þegar eilífar sálir voru í húfi þá er skiljanlegt að Rannsóknarrétturinn hafi beitt pyntingartólum í stað skynsamra raka til þess að fá þvermóðskufulla trúvillinga til þess að skipta um trú; maður gæti sagt sem svo að pyntingar hafi meiri sannfæringarkraft. Þar sem boðendur trúarinnar meðal almennings reyna á sama hátt að bjarga sálum, þá er skiljanlegt að þeir noti allar mögulegar aðferðir til að sannfæra áheyrendur sína. Pyntingar hafa nú dottið úr tísku með uppgangi húmanismans (jafnt trúarlegs sem veraldlegs) og því hafa trúboðarnir farið næst bestu leiðina: að beita röksemdum sem stíla inn á ótta áheyrenda. Hægt er að breiða út skelfingu án þess að sýna þumalskrúfurnar.

Trúmenn, sérstaklega hinir kristnu, halda því oft fram að til sé algóður skapari alheimsins. Margt við meintu sköpunina sýnir hins vegar fram á að skaparinn sé illur, ef hann er til. Það að trúmenn eru ekki tilbúnir til að fallast á það sýnir fram á að trúin er ekki byggð á rökum, heldur óskhyggju.

Þegar við hugsum og tökum ákvarðanir höfum við vegið og metið upplýsingar frá mörgum mismunandi stöðvum heilans. Niðurstaðan er líka háð efnaskiptum í líkamanum. Allt veltur þetta líka á erfðum og þeim aðstæðum sem heili okkar hefur fengið að dafna í.