Allar fęrslur Allir flokkar Sos Um félagiš Śrskrįning Lógó Spjallid@Vantru Póstfang Vantru@Facebook Vantru@Youtube Vantru@Twitter

Gervivķsindi

Gervivķsindi eru įkvešin hugmyndafręši, byggšar į kenningum, sem settar eru fram į vķsindalegan hįtt žegar žęr eru ķ raun ekki vķsindalegar.

Vķsindakenningar hafa żmis einkenni svo sem aš žęr (a) eru byggšar į reynslu athugana ķ staš žess aš byggja į kennivaldi heilagra ritninga; (b) skżra margvķsleg fyrirbęri ķ nįttśrunni; (c) hafa veriš prófašar į sérstakan hįtt, yfirleitt eru prófašar einhverjar įkvešnar forspįr sem kenningin leišir af sér; (d) styrkjast ķ sessi meš nżjum prófunum og uppgötvunum frekar en aš undan žeim sé grafiš; (e) eru ópersónubundnar og žvķ prófanlegar af hverjum sem er, burtséš frį žvķ hvaša trś eša frumspekilegar skošanir viškomandi hefur; (f) eru kraftmiklar og frjóar, leiša rannsakendur til nżrrar žekkingar og skilnings į samhengi hlutanna ķ nįttśrunni, frekar en aš vera kyrrstęšar og stašnašar kenningar sem leiša ekki til neinna rannsókna eša framžróunar til betri skilnings į heimi nįttśrunnar; og (g) nįlgun į žęr er undir formerkjum efahyggju ķ staš trśgirni, sérstaklega hvaš varšar yfirskilvitlega krafta eša yfirnįttśruleg öfl, og eru brigšular og settar fram į varfęrnislegan hįtt, ķ staš žess aš žęr séu settar fram sem óskeikular kennisetningar.

Sumar gervivķsindakenningar eru byggšar į ritverkum įkvešins kennivalds frekar en rannsóknum eša reynsluathugunum. Sköpunarsinnar, svo dęmi sé tekiš, gera athuganir einvöršungu til aš stašfesta óskeilular kennisetningar, ekki til aš finna žaš sem rétt er ķ heimi nįttśrunnar. Slķkar kenningar eru stašnašar og leiša ekki til nżrra uppgötvanna į sviši vķsinda né heldur bęta skilning okkar į nįttśrunni.

Nokkrar gervivķsindakenningar śtskżra fyrirbęri sem eru hulin žeim sem ekki trśa į žau, t.d. alheimsorkuna.

Ašrar eru ekki prófanlegar vegna žess aš hęgt er aš fella žęr aš öllum mögulegum įstöndum i reynsluheiminum. Hér mį sem dęmi nefna kenningu L. Ron Hubbards, stofnanda vķsindaspekikirkjunnar, um engram.

Sumar gervivķsindakenningar eru ekki prófanlegar vegna žess aš žęr eru svo óljósar og sveigjanlegar aš hęgt er aš žröngva öllu žvķ sem viš į til aš passa viš kenninguna, t.d. enneagram prófiš, lithimnulestur, kenningin um margfalda persónuleika, Myers-Briggs prófiš, žęr kenningar sem margar nżaldar sįlfręšimešferšir byggja į sem og svęšanudd.

Sumar kenningar hafa veriš prófašar og ķ staš žess aš vera stašfestar žį viršist sem aš žęr hafa annaš hvort veriš afsannašar eša žurft hefur aš grķpa til fjölmargra ad hoc (eftirį) skżringa til aš višhalda žeim, t.d. į žetta viš um stjörnuspeki, lķfssveiflur, liškuš samskipti, plöntuvitundir og yfirskilvitlega skynjun. Žrįtt fyrir aš flest allt viršist benda til žess aš kenningarnar eigi ekki viš rök aš styšjast, žį vilja fylgismenn žeirra ekki gefa žęr upp į bįtinn.

Įkvešnar gervivķsindakenningar reiša sig į fornar sögusagnir og žjóšsögur frekar en raunveruleg gögn, jafnvel žótt aš tślkun žeirra į žjóšsögunum krefjist annaš hvort trśar sem brżtur ķ bįga viš nįttśrulögmįlin eša sem er ķ andstöšu viš višteknar stašreyndir, t.d. kenningar manna į borš viš Velikovsky, von Däniken og Sitchen.

Sumar gervivķsindakenningar eru einungis rökstuddar meš žvķ aš beita į valkvęman hįtt žįttum eins og vitnisburšum, óskhyggju og stašfestingartilhneigingunni eins og į viš um t.d. męlingar į lķkamsbyggingu, ilmmešferšir, höfušlagsfręši, rithandarfręši, ennishrukkufręši, lķkamslestur og andlitslestur.

Ašrar gervivķsindakenningar gera ekki greinarmun milli frumspekilegra fullyršinga eša žeim sem byggšar eru į reynsluheiminum, t.d. kenningar um nįlastungur, gullgeršarlist, frumuminni, erfšafręši Lysenko, nįttśrulękningar, reiki, rolfing mešferšir, handayfirlagningar og Ayurvedķskar lękningar.

Enn ašrar gervivķsindakenningar taka ekki einungis feil į frumspekilegum vangaveltum og empirķskum stašreyndum, heldur halda žęr einnig fram sjónarmišum sem eru andstęšar žekktum vķsindalögmįlum auk žess sem žęr styšjast viš ad hoc skżringar til aš višhalda skošunum sķnum, t.d. smįskammtalękningar (hómópatķa).

Gervivķsindamenn halda žvķ fram aš žeir byggi kenningar sķnar į gögnum sem fengin eru af reynslu, og žeir nżta sér jafnvel vķsindalegar ašferšir, žrįtt fyrir aš skilningur žeirra į stżršum tilraunum er oft lķtill. Margir gervivķsindamenn glešjast mjög yfir žvķ žegar žeir geta bent į samręmi milli kenninga žeirra og žekktra stašreynda eša žį aš forspįr žeirra séu réttar. Žeir įtta sig žó ekki į žvķ aš slķkt samręmi sannar ekki neitt. Žaš er naušsynlegt skilyrši en ekki nęgjanlegt aš góš vķsindakenning sé ķ samręmi viš allar stašreyndir. Kenning sem er ķ mótsögn viš stašreyndirnar eru greinilega ekki mjög góš vķsindakenning, en kenning sem er ķ samręmi viš stašreyndirnar er ekki endilega góš kenning. Til dęmis, „réttmęti tilgįtunnar um aš svartidauši sé verk illra anda, hefur ekki veriš stašfest meš žvķ aš sżna fram į žaš aš hęgt sé aš foršast sjśkdóminn meš žvķ aš halda sér ķ fjarlęgš frį illum öndum“.(Beveridge 1957, 118)

Skeptic's Dictionary: pseudoscience

Lįrus Višar 24.02.2006
Flokkaš undir: ( Efahyggjuoršabókin )

Višbrögš


Birgir Baldursson (mešlimur ķ Vantrś) - 25/02/06 03:18 #

(a) eru byggšar į reynslu athugana ķ staš žess aš byggja į kennivaldi heilagra ritninga;

Žetta męttu gušfręšingar taka til athugunar.


Lįrus Višar (mešlimur ķ Vantrś) - 25/02/06 15:00 #

Drottning vķsindanna hlżtur aš fį undanžįgu frį žessum reglum.

Lokaš hefur veriš fyrir athugasemdir viš žessa fęrslu. Viš bendum į spjalliš ef žiš viljiš halda umręšum įfram.