Allar fęrslur Allir flokkar Sos Um félagiš Śrskrįning Lógó Spjallid@Vantru Póstfang Vantru@Facebook Vantru@Youtube Vantru@Twitter

Samningur rķkis og kirkju II : Lįntaka, verštrygging og kaupverš

Jesśs og blķngiš

Ķ sķšustu grein sįum viš aš samningur um launagreišslur presta og starfsmanna žjóškirkjunnar frį 1997 var kaupsamningur ķ öllum skilningi, bęši samkvęmt oršanna hljóman ķ samningnum sjįlfum en ekki sķst ķ žeim ummęlum sem kirkjunnar menn hafa lįtiš falla um samninginn. Žetta skošum viš nįnar ķ žessari og nęstu grein,

En kaupsamingur felur ķ sér greišslu fyrir eignir og til aš gera sér grein fyrir hvort rétt verš hafi veriš greitt žarf aš bera saman greišsluverš annars vegar og mat į raunvirši eignanna hins vegar.

Žaš sem žjóšin borgar

Ķ öllum kaupsamningum er um aš ręša afhendingu veršmęta gegn öšrum veršmętum. Sį samningur sem viš erum aš fjalla um hér gengur śt į afhendingu fasteigna gegn greišslum ķ reišufé og telst, hvaš žaš varšar, vera dęmigeršur višskiptasamningur. En žegar betur er aš gįš vantar żmislegt upp į góša višskiptahętti. Samningurinn gerir hvergi grein fyrir andvirši hins selda né er gerš tilraun til aš meta heildargreišslu eša vexti svo dęmi séu tekin. Ķ raun er kaupsamningurinn geršur til allrar eilķfšar.

Eina sem liggur fast ķ samningnum er aš hina įrlegu afborgun skuli reikna śt samkvęmt įkvešnum forsendum. En śt frį žeim upplżsingum sem viš höfum mį reyna aš įtta sig į žvķ sem upp į vantar. Lįn til fasteignakaupa er nokkuš sem viš žekkjum flest af eigin raun ef ekki afspurn. Lįn žessi eru gjarnan meš innbyggšri verštryggingu og bera aš auki raunvexti. Mįnašarleg afborgun stendur undir vöxtum en nęr samt aš greiša nišur höfušstól. Ef lįn er tekiš til 40 įra mį, śt frį mįnašarlegri greišslu hverju sinni įsamt vöxtum, reikna sig fram til žeirrar upphęšar sem upphaflega var fengin aš lįni.

Samningur rķkissjóšs og Biskupsstofu er samningur um kaup į fasteignum. Ķ staš žess aš taka lįn fyrir kaupveršinu greišir rķkissjóšur įrlega afborgun beint til fyrri eiganda. Žaš mį žvķ meš réttu segja aš kaupveršiš hafi veriš fengiš aš lįni hjį seljanda. Žótt slķkt sé ekki algengt į fasteignamarkaši er žaš ekki óžekkt og ķ višskiptum er slķkt fyrirkomulag algengt.

Žó lįnsupphęšin sé ekki nefnd ķ samningnum mį finna hana aš žremur forsendum gefnum: Afborgun, lįnstķma og vöxtum. Lįnstķminn er hér ótakmarkašur sem žżšir aš afborgunin er hrein vaxtagreišsla. Um vextina mį gera sér einhverjar hugmyndir um hvaš teldust ešlilegir vextir ķ višskiptum af žessari stęršargrįšu.

Vķsitölutryggš lįntaka

Fyrst žarf žó aš skera śr um hvor lįniš sé vķsitölutryggt. Samkvęmt tölum frį Rķkisendurskošun[13] breytist greišslan įr frį įri, śr 1200 milljónum įriš 1999 og nįši mest 1605 milljónum įriš 2008 (bįšar tölur į veršlagi 2008[14]) en žaš jafngildir 3,33% hękkun į įri umfram veršbólgu. Į įrunum 2009 til 2011 hafa greišslurnar hins vegar lękkaš aš krónutölu į milli įra og žó žeirri žróun sé nś snśiš viš meš fjįrlögum žessa įrs žį er afborgunin 2012 lęgri aš raungildi en įriš į undan og ekki nema 85% af raunvirši greišslunnar 1999 sem samsvarar lękkun um 1,3% aš jafnaši į įrsgrundvelli[15].

Veršbólga į sama tķma liggur į um 5,8% aš jafnaši į įrsgrundvelli[16] žannig aš žó greišslurnar hafi lękkaš aš raunvirši žį hafa žęr žó legiš mun nęr žvķ aš vera vķsitölutryggšar en ekki. Įn vķsitölutryggingar hefši greišslan nś ķ įr veriš nęr 700 milljónum en žeim 1,4 milljarši sem greiddur veršur.

Viš getum žvķ įlyktaš aš um vķsitölutryggt lįn sé aš ręša. Afborgun žessa įrs nemur 1,4 milljarši[17] en hvaš vexti įhręrir getum viš litiš til žess sem almennt gengur ķ višskiptum af žessari stęršargrįšu – viš erum hér aš ręša um fjįrhęšir sem ekki standa til boša ķ bönkum almenningi til handa. Skošum samt fyrst hvaš venjulegu ķslensku fyrirtęki stendur til boša. Almennir verštryggšir śtlįnsvextir bankastofnana eru rétt tęplega 4% į įrsgrundvelli nś um stundir[18] og mišaš viš žį vexti myndi 35 milljarša höfušstóll einmitt greiša af sér 1,4 milljarš į įri aš raunvirši (greišslan og höfušstóllinn myndu hękka įr frį įri ķ samręmi viš vķsitölu).

Slķk lįntaka er žó varla raunhęf, enginn fęri aš taka 35 milljarša (öfga)langtķma lįn į 4% vöxtum umfram veršbólgu. Slķkir vextir eru gott betur en mešal hagvöxtur išnręnna rķkja. Hagvöxtur Bretlands var aš jafnaši 2% į įri 1830-2008, Bandarķkjanna frį stofnun til okkar dags um 3,75% į įri (og slęr öllum öšrum hagkerfum langan ref fyrir rass hvaš varšar langtķma hagvöxt) en raunhęfur undirliggjandi hagvöxtur ķ nśverandi hagkerfi er talinn 2%. Ef viš lķtum į žann bissness sem Biskupsstofa stundar žį var hagvöxtur alls heimsins frį fęšingu Krists og fram til okkar daga ekki nema 0,3% aš jafnaši įr hvert[19]. Ef viš beinum sjónum til framtķšar žį eru hagfręšingar margir furšu svartsżnir į hagvöxt og telja aš hann verši minni į heimsvķsu į žessari öld en žau 3% sem giltu aš mešaltali į 20. öldinni[20].

Ef viš viljum fį raunhęfari samanburš į vaxtakjörum žegar ķ hlut eiga rķkisstofnanir og lįn upp į tugi ef ekki hundruši milljarša vęri nęrtękast aš lķta til Landsvirkjunar sem gerir sér vonir um aš fjįrfesta fyrir 28 milljarša į žessu įri[21] og skuldaši įriš 2010 nettó um 335 milljarša króna į 4% nafnvöxtum[22]. Skuldirnar eru ķ dollurum en veršbólga ķ Bandarķkjunum liggur aš jafnaši um 2,5% žessi įrin[23]. Raunvextir eru žvķ ekki nema 1,5% og höfušstóll sem žyrfti aš standa undir 1,4 milljarši į įri aš raunvirši reiknast žį 94 milljaršar.

Gott betur en verštryggt

Žegar samningurinn er skošašur kemur reyndar ķ ljós aš hann er gott betur en verštryggšur. Afborganir reiknast ekki śt frį höfušstól, vöxtum og afborgunartķma eins og gildir um önnur lįn heldur af launagreišslum tiltekins hóps embęttismanna sem fęr laun įkvöršuš af kjararįši. Ķ sögulegu samhengi hafa laun almennt hękkaš umfram veršbólgu og jafnvel eilķtiš umfram hagvöxt[24]. Žannig var mešalvöxtur vergra žjóšartekna 1,5% į įrunum 1995-2010 į mešan raunhękkun launa var 1,9% į įri į sama tķma[25].

Til samanburšar viš fyrri tölur um hękkun og/eša lękkun į afborgunum vegna samningsins žį hękkušu greišslurnar um 3,33% į įri umfram veršbólgu ķ góšęrinu 1999 til 2008. Laun hękkušu į sama tķma um 2,9% aš jafnaši į įri. Sé hallęriš tekiš meš ķ reikninginn lękkušu greišslur til Biskupsstofu um 1,3% į įri aš jafnaši en laun hękkušu um 1,2% į įri aš jafnaši[26]. Hér var žaš rķkisstjórnin sem greip inn ķ launagreišslur presta og lękkaši žęr einhliša meš tķmabundinni įkvöršun. Slķkt gerist varla aftur enda veršur vonandi ekki endurtekning į efnahagshörmungum nżlišinna įra. Kjararįš tekur aftur viš taumunum og bśast mį viš aš hękkanir verši žį aftur eitthvaš umfram almenna launažróun – og trślega gott betur, višmiš Kjararįšs hafa ekki breyst og embęttismenn žeir sem hér um ręšir hafa meš einhliša tķmabundinni ašgerš rķkisins dregist langt aftur śr samanburšarhópum.

Hér kemur enn betur ķ ljós hversu illa samninganefnd rķkisins samdi af sér. Langtķma lįn af žessari stęršargrįšu fįst einfaldlega ekki meš raunvöxtum umfram hagvöxt og rauntekjur hękka aš jafnaši enn meira. Žaš er žvķ ekki hęgt aš lifa til langs tķma af fjįrmagnsvöxtum og halda sömu višmišunarkjörum. Žar sem samningurinn gengur einmitt śt į aš višhalda višmišunarkjörum įkvešins hóps embęttismanna hefur rķkiš skuldbundiš sig til lįntöku į vöxtum umfram langtķma hagvöxt, sannköllušum okurvöxtum. Samninganefnd Žjóškirkjunnar hefši kannski įtt aš kķkja ķ bók nokkra žar sem segir: „elskiš óvini yšar, og gjöriš gott og lįniš įn žess aš vęnta nokkurs ķ stašinn“ (Lśkas 6:35).

Hvert er žį kaupveršiš?

Eins og kom fram ķ annarri grein žį vęru raunhęfir vextir sambęrilegir viš žį sem Landsvirkjun greišir af svipušum upphęšum žannig aš um 100 milljarša žyrfti til aš gefa af sér afborgun žessa įrs. En dęmiš er flóknara en svo eins og kemur fram ķ umfjöllun um hina innbyggšu hękkun umfram hagvöxt.

Hefšu lękkanir sķšustu žriggja įra ekki komiš til heldur greišslan stašiš ķ staš aš raungildi frį 2008 hefši śtborgun 2012 fariš hįtt ķ tvo milljarša. Fram aš 2008 hękkaši greišslan aš raunvirši um 3,3% į įri og hefši sama žróun haldiš įfram vęrum viš aš tala um rśma tvo milljarša[27]. Sé mišaš viš sķšari töluna žyrfti höfušstóllinn aš vera 140 milljaršar til aš tryggja fasta raunupphęš į hverju įri meš engri innbyggšri hękkun fram į viš.

Žróun sķšustu žriggja įra er aušvitaš afbrigšileg en viš skulum samt halda okkur viš žį 1,4 milljarša sem greiddir verša śt į žessu įri. Viš žurfum engu aš sķšur aš taka tillit til hinnar innbyggšu hękkunar sem enn er fullgildur hluti samningsins og skilaši sér aš svo sannarlega fyrstu tķu įr samningstķmans og mun vęntanlega gera žaš įfram aš kreppu yfirstašinni.

Segjum sem svo aš rķkiš ętti upphęš X sem žaš lįnar śt į almennum višskiptakjörum sem nś eru 4% vextir į verštryggšum śtlįnum banka. Af vöxtunum ętlar rķkiš aš greiša laun presta og jafnframt aš taka tilllit til įrlegrar raunhękkunar greišslna upp į 3%. Žaš žżšir aš fyrstu 3 vaxtaprósentin žurfa aš renna inn ķ höfušstól hverju sinni en laun presta reiknast af žvķ eina prósenti sem eftir stendur. Höfušstóll žyrfti žį aš vera 140 milljaršar.

Žar sem viš erum aš tala um rķkiš sem greišanda er ekki óešlilegt aš gera rįš fyrir langtķmavöxtum sem samsvara hagvexti en meš óbreyttri skattprósentu ętti hagvöxtur aš samsvara raunvexti skatttekna. Ef laun presta hękka ekki umfram hagvöxt žyrfti höfušstóllinn aš standa ķ 140 milljöršum til aš geta greitt laun ķ 100 įr og ekki lengur.

Raunhęf įvöxtun umfram hagvöxt sést kannski best meš žvķ aš skoša öruggustu langtķmafjįrfestingar 20. aldarinnar en žar ber hęst bandarķsk rķkisskuldabréf sem gįfu 0,9% raunvexti aš jafnaši. Veršbréfamarkašurinn bandarķski skilaši ašeins meiru, Dow Jones vķsitalan hękkaši aš jafnaši um 5,3% į įri, nokkuš sem Warren Buffett telur ólķklegt aš gerist į 21. öldinni. Veršbólga męldist į sama tķma aš jafnaši um 3% žannig aš raunįvöxtun veršbréfamarkašarins var 2,3% į 20. öldinni[28].

Samantekt

Kaupsamningur sį sem rķkiš gerši viš žjóškirkjuna gerir sem sagt rįš fyrir kaupverši af stęršargrįšunni 100 milljaršir – sem er varlega įętlaš eins og kemur fram ķ žrišju og sķšustu greininni. Žar munum viš einnig reyna aš gera okkur grein fyrir hvert raunverulegt veršmęti hins selda er og hvort samręmi er milli žessara tveggja talna.

[Heimildaskrį]

Brynjólfur Žorvaršarson 05.03.2012
Flokkaš undir: ( Klassķk , Stjórnmįl og trś )

Višbrögš

Lokaš hefur veriš fyrir athugasemdir viš žessa fęrslu. Viš bendum į spjalliš ef žiš viljiš halda umręšum įfram.