Allar fęrslur Allir flokkar Sos Um félagiš Śrskrįning Lógó Spjallid@Vantru Póstfang Vantru@Facebook Vantru@Youtube Vantru@Twitter

Samningur rķkis og kirkju I : Samningarnir 1907 og 1997

Guš og penger

Einhver undarlegasti samningur sem ķslensk rķkisstjórn hefur undirritaš kemur upp til endurskošunar nś į žessu įri, fimmtįn įrum eftir gildistöku. Fyrirtękiš Biskupsstofa (kt. 460169-6909, VSK nśmer 028108)[1] og ķslenska rķkiš geršu meš sér samning įriš 1997 um fastar greišslur śr rķkissjóši ķ skiptum fyrir tilteknar eignir. Samningurinn er kaupsamningur, rķkissjóšur kaupir fasteignir og greišir fyrir žęr meš afborgunum.

Hér er aušvitaš um aš ręša samning um launagreišslur presta Žjóškirkjunnar og annarra starfsmanna Biskupsstofu sem undirritašur var 1997 og stašfestur meš lagasetningu fyrir hönd Rķkisins meš lagasetningu 1998[2].

Ķ žessari žriggja žįtta greinarröš veršur stiklaš yfir samningana, kirkjujarširnar, forsendurnar og annaš er tengist žessum versta samningi sem ķslenska rķkiš hefur skuldbundiš sig viš.

Kaupsamningur eša launasamningur?

Margir munu eflaust gera athugasemdir viš žį skilgreiningu aš hér sé um kaupsamning aš ręša enda er žaš orš hvergi nefnt ķ gögnum um mįliš. En ekki er heldur rétt aš tala um launasamning ķ hefšbundnum skilningi žótt aušvitaš mętti fęra fyrir žvķ rök aš samningurinn sé einmitt ekkert annaš en launasamningur milli rķkissjóšs og tiltekins hóps embęttismanna.

Afstaša seljanda męlir sterklega gegn žessari tślkun. Žjóškirkjan leggur einmitt mjög rķka įherslu į žann skilning sinn aš samningurinn fjalli um afhendingu eigna gegn greišslu og ekkert annaš. Į ķslensku nefnist slķkt kaupsamningur.

Hvergi kemur fram ķ mįlavöxtum aš rķkissjóšur hafi fariš fram į kaupsamning viš Žjóškirkjuna. Svo viršist sem įherslan į aš tślka samninginn ķ žvķ ljósi hafi fyrst og fremst veriš Žjóškirkjunnar og sį skilningur heyrist oft endurtekinn śr žvķ horni. En til aš įtta sig betur į ešli samningsins er gagnlegt aš skoša nįnar forsögu mįlsins.

Eignir og eigendur

Eins og flestum er kunnugt įtti kažólska kirkjan um helming allra jaršeigna į Ķslandi um sišaskipti. Allt athafnalķf, žar meš talinn sjįvarśtvegur, var bundinn jaršeignum allt fram į 19. öld og žvķ mį segja aš kirkjan hafi įtt Ķsland allt aš hįlfu[3].

Eftir sišaskipti og allt fram į 19. öld tók konungur til sķn sķfellt fleiri fyrrum eignir kirkjunnar, trślega sķšast žegar Lambastašir voru teknir af Geir Vķdalķn biskup 1806 eftir aš hann varš gjaldžrota. Geir var fluttur naušugur til Reykjavķkur og settur į framfęrslu yfirvalda[4].

Ķ sögu Geirs mį sjį birtast žį samfélagslegu žróun sem gerši prestum sķfellt erfišara aš lifa af hefšbundnum tekjustofni sķnum, kirkjujöršunum. Kjör presta versnušu sķfellt, sumir voru ķ raun blįfįtękir, og eftir miklar umręšur į Alžingi og meš lögum frį 1907 yfirtók rķkiš eignir kirkjunnar (ašrar en prestsetur). Andvirši eignanna įtti aš renna ķ sérstaka sjóši sem śr skyldi greiša laun presta. Žarna er kominn fyrsti kaupsamningur rķkissjóšs og žjóškirkju og hugsunin viršist hafa veriš einföld: Prestar skyldu lifa af vaxtagreišslum žar sem höfušstóllinn fengist af söluandvirši eignanna. Jafnframt var prestum fękkaš en žeim bošin föst laun og staša žeirra jöfnuš. Prestlaunasjóšur skyldi greiša laun presta en Landsjóšur greiša žaš sem uppį vantaši hverju sinni[5].

Tenging eigna og launa var žvķ ekki algjör samkvęmt lögunum žótt vissulega hafi sį skilningur rķkt aš hér vęri veriš aš tala um kaup kaups. Hallgrķmur Sveinsson biskup studdi žennan skilning og var bjartsżnn į framtķšina hvaš varšaši įvöxtun fjįrins enda viršist hafa rķkt almennur uppgangstķmi į žessum įrum. Žetta mį einnig lesa śr lögunum sjįlfum žar sem tekiš er fram aš andvirši seldra jarša skuli renna ķ sérstakan Kirkjujaršasjóš sem skuli įvaxta sem „óskeršanlegur höfušstóll“ en vextirnir greišast ķ Prestlaunasjóš „til aš launa sóknarpresta žjóškirkjunnar“ en 5% vaxtanna įttu aš verša eftir ķ Kirkjujaršasjóši og hafa vęntanlega veriš hugsaš sem verštrygging![6]

En peningarnir voru ekki lengi ķ paradķs. Samkvęmt lögum um laun embęttismanna frį 1919 voru prestar settir į föst laun frį rķkinu enda sjóširnir sem įttu aš standa undir launum žeirra farnir endanlega į hausinn[7]. Hér hefšu menn getaš lįtiš gott heita og launasamningur rķkisins viš Biskupsstofu vęri ķ raun ekkert annaš en launasamningur. Menn gętu žį žrętt um launaupphęšir, fjölda starfsmanna og annaš sem tilheyrir slķkum samningi.

„Viš eigum ennžį jarširnar!“

Žaš var Žjóškirkjan sem gerši kröfu um nżjan samning sem kaupsamning, ekki launasamning. Kirkjan komst aš žeirri nišurstöšu aš yfirtaka rķkisins į kirkjujöršum 1907 hafi ekki veriš lögleg eignataka. Kirkjan ętti žvķ enn eignirnar žótt yfirrįšarétturinn vęri farinn annaš. Žetta kemur skżrt fram ķ įlitsgerš Kirkjueignanefndar frį 1984[8] sem kemst aš žeirri nišurstöšu aš varšandi eignarréttinn aš jarširnar meš öllum ķtökum séu enn ķ eigu kirkjunnar[9].

Samningurinn sem fylgdi ķ kjölfariš 1997 stašfestir žessa tślkun kirkjunnar og žaš mį žvķ segja aš ķ lagalegum skilningi hafi yfirtaka į eignum kirkjunnar ekki įtt sér staš 1907 heldur 1997. Samningurinn spyršir beint saman eignir og laun svo ekki veršur um villst og ummęli kirkjunnar manna įrétta žetta enn frekar. „Kirkjan afhenti rķkinu eignir sem höfšu veriš ķ umsjį rķksisins ķ nęr heila öld gegn įkvešinni skuldbindingu af hįlfu rķkisins viš greišslu launa presta. Ef rķkiš stęši ekki viš žessa skuldbindingu žį gerši kirkjan efalķtiš strax tilkall til eignanna sem rķkiš hefur annaš hvort selt eša rįšstafaš meš öšrum hętti ķ nęr heila öld“ aš mati Žorvalds Karls Helgasonar biskupsritara[10].

Žaš viršist vera eindóma mat žeirra sem aš mįlum koma aš samningurinn 1997 hljóši upp į eignir gegn greišslu. Žetta kemur enda skżrt fram ķ samningnum. Ķ fyrstu grein er tiltekiš aš jaršeignir kirkjunnar séu eign ķslenska rķkisins. Ķ annarri grein skuldbindur ķslenska rķkiš sig „ į žeim grundvelli sem aš framan greinir“ til aš greiša laun presta. Ķ BA ritgerš um lagalegan grundvöll žjóškirkjunnar er žetta enn įréttaš: „Ķ [samkomulaginu] segir ... aš kirkjujaršir og ašrar kirkjueignir, aš frįtöldum prestssetrum, séu eign ķslenska rķkisins. Ķslenska rķkiš skuldbindur sig į móti til žess aš greiša laun presta žjóškirkjunnar og starfsmanna biskupsembęttisins. Ķ samkomulaginu segir einnig aš žaš sé skuldbinding um fullnašaruppgjör žessara ašila vegna veršmętanna sem rķkissjóšur tók viš įriš 1907 – sem eru kirkjujarširnar. ”[11]

Nišurstašan er žvķ ótvķręš. Samningurinn frį 1997 er ekki launasamningur ķ hefšbundnum skilningi heldur kaupsamningur, reyndar meš óhefšbundnum greišsluįkvęšum. Žessi tślkun er aš kröfu kirkjunnar sjįlfrar og hefur veriš įréttuš aftur og aftur, m.a. meš fullyršingum um aš ef til ašskilnašar myndi koma žyrfti rķkiš aš skila eignunum aftur til kirkjunnar! Žannig segir t.d. Ólafur Skślason biskup: „Žaš er alveg ljóst aš kirkjan myndi ekki vilja lįta hlunnfara sig“ og hann er viss um aš stjórnvöld séu sama sinnis enda hafi žeim veriš „mikiš ķ mun aš kirkjan nęši sķnu fram og gengi ekki meš skertan hlut frį borši.“[12]

Samantekt

Samningurinn er kaupsamningur žar sem įkvešnar eignir eru afhentar gegn greišslu. Ķ nęstu grein veršur gerš grein fyrir kaupverši, žvķ sem greitt er fyrir eignirnar og ķ žrišju grein skošum viš hvert hiš raunverulega veršmęti eignanna gęti veriš.

[Heimildaskrį]

Brynjólfur Žorvaršarson 04.03.2012
Flokkaš undir: ( Klassķk , Stjórnmįl og trś )

Višbrögš


Jón Ferdķnand - 05/03/12 10:40 #

Ég veit ekki hvort žessi grein tengist žvķ beint, en ég sį mjög skondna frétt ķ helgarblaši fréttablašsins į laugardaginn žar sem rętt var viš fjöldann allann af biskupsframbjóšendum.

Žau voru öll spurš aš spurningum og nįnast öll svörušu žau einni žeirra meš vķsun ķ žennan 1997 samning sem grundvöll gegn ašskilnaši rķkis og kirkju. Mjög forvitnilegt aš mér fannst.


Jón Ferdķnand - 05/03/12 10:41 #

Gleymdi aš setja link: http://vefblod.visir.is/index.php?s=5870&p=128228


Brynjólfur Žorvaršarson - 05/03/12 11:47 #

Sęll Jón Ferdķnand. Samningurinn 1997 segir ķ raun ekkert um ašskilnaš. Einfaldast vęri aš segja aš hann stašfesti eign rķkisins į jöršunum frį 1907 og stašfesti um leiš aš prestar fįi laun ķ stašinn.

Žegar biskupsframbjóšendur segja aš ašskilnašur hafi oršiš 1997 žį eiga žeir vęntanlega viš aš prestar hafi į einhvern hįtt hętt aš vera embęttismenn į launum frį rķkinu og ķ staš byrjaš aš lifa af arši į eignum, aš vķsu meš milligöngu rķkisins.

Hins vegar voru samžykkt lög 1998 um stöšu kirkjunnar žar sem segir m.a. "Žjóškirkjan nżtur sjįlfręšis gagnvart rķkisvaldinu innan lögmęltra marka" og mį segja aš sé nokkurs konar skilnašur aš borši og sęng eins og einhver oršaši žaš. Laun eru įfram greidd af rķkinu, rķkiš skuldbindur sig til aš vernda og styšja kirkjuna og löggjafinn įskilur sér rétt til aš skipta sér af mįlefnum hennar.

Meš talsveršum śtśrsnśningi mętti rökstyšja aš samningurinn 1997 og lögin 1998 hafi skiliš aš rķki og kirkju svo lķtiš standi eftir, ž.e.a.s. ef mašur tślkar samninginn žannig aš rķkiš sé ekki aš greiša laun presta heldur sé um aršgreišslur aš ręša. En eins og kemur fram ķ nęstu tveimur greinum mķnum žį stenst sś tślkun engan veginn.


Jón Ferdķnand - 05/03/12 12:53 #

Takk fyrir svariš. Žaš fer nś hįlf ķ taugarnar į mér žessi śtśrsnśningur rķkiskirkjustarfsmanna, en er einhver leiš aš slķta rķki og kirkju frį hvor öšru vegna žessa samnings? Er rķkiš bśiš aš skuldbinda sig aš borga laun presta óendanlega? Einnig langar mér aš spyrja žig um hvort žessi grein žķn sé komin til śtaf žessari grein ķ fréttablašinu eša er žaš bara tilviljun?


Brynjólfur Žorvaršarson - 05/03/12 13:20 #

Greinin er ekki višbragš viš frétt Fréttablašsins, hśn į miklu lengri ašdraganda enda hef ég veriš aš skrifa um žetta af og til ķ mörg įr.

Allir samningar eru riftanlegir en annar ašilinn gęti fariš fram į bętur ef samningnum er rift įn hans samžykkis. Ég efast stórlega aš kirkjan riši feitum hesti frį dómstólum ef hśn fęri fram į slķkt.

Gunnar Helgi Kristinsson prófessor ķ stjórnmįlafręši viš HĶ hefur oršaš žetta svona: "Kirkjan er rķkisstofnun. Fjįrhagslegur ašskilnašur hennar viš rķkiš fęri fram į forsendum rķkisins sjįlfs og aš mķnu viti ętti kirkjan ekkert sérstakt lagalegt tilkall til eigna." (2007 eša 2008, heimild er óljós, śr ritgerš Trausta Salvar Kristjįnssonar sem nefnd er ķ heimildalista meš greininni)


Jón Valur Jensson - 12/08/13 20:52 #

"Nišurstašan er žvķ ótvķręš. Samningurinn frį 1997 er ekki launasamningur ķ hefšbundnum skilningi heldur kaupsamningur, reyndar meš óhefšbundnum greišsluįkvęšum."

Ég er sammįla žessum oršum Brynjólfs. Frįleitt er af żmsum (m.a. ķ lišinni viku) aš halda žvķ fram, aš hęgt sé aš rifta einhliša žessum samningi, halda öllum kirkjueignunum, sem rķkiš fekk, og hętta aš borga um 155 prestum og biskupsstofu-starfsmönnum laun. Kaupsamningurinn veršur aš halda.

PS. Gunnar Helgi Kristinsson er enginn lögfręšingur og ekki bęr aš vera meš neinar svona stórkarlalegar yfirlżsingar um lagaleg mįl.

Lokaš hefur veriš fyrir athugasemdir viš žessa fęrslu. Viš bendum į spjalliš ef žiš viljiš halda umręšum įfram.