Allar fęrslur Allir flokkar Sos Um félagiš Śrskrįning Lógó Spjallid@Vantru Póstfang Vantru@Facebook Vantru@Youtube Vantru@Twitter

Vitsmunalegur óheišarleiki

Hreišarvatn

Hvernig er heišarlegast aš skoša veröldina? Aš mķnu viti žarf sį sem ętlar aš vera algerlega heišarlegur aš byrja į nśllpunkti, varpa burt öllum kreddum og sjįlfgefnum višhorfum. Žegar nśllpunkturinn er fenginn er rétt aš spyrja: Hvaš vitum viš raunverulega um heiminn? Hver er raunveruleg vitneskja mannkynsins um öll žau fyrirbęri sem įšur hafa veriš hjśpuš gošsögnum og gešžóttanišurstöšum?

Vķsindaleg ašferš hefur ein reynst gera eitthvert gagn hér. Viš vitum til dęmis heilmikiš um stjörnurnar į himnum, hvaša fyrirbęri žetta eru. Žetta eru ekki birtingarmyndir guša og žęr snśast ekki kringum žaš sem viš upplifum sem flatan pall til aš ganga į. Viš žekkjum hvernig stjörnur hópast ķ vetrarbrautir sem žeysa į miklum hraša ķ burt hver frį annarri, hver og ein meš mikiš svarthol i mišju sem heldur sólstjörnunum į braut um sig.

Viš vitum margt um lķfrķkiš, hvernig lķfverur flokkast ķ ęttbįlka sem eiga sér sameiginlega forvera langt aftur ķ fortķš. Viš vitum aš į undan hinum upprétta manni fóru forverar į fjórum fótum og žeir įttu sér undanfara sem eiga sér afkomendur ķ öšrum dżrategundum en spendżrum. Viš erum öll skyld.

Žetta er engin hugdetta, heldur bjargföst vitneskja byggš į alls kyns rannsóknum sem allar styšja hver ašra og benda į sömu nišurstöšu. Steingervingar jafnt sem DNA-rannsóknir stašfesta žaš sem ķ upphafi var rökstuddur grunur. Sönnunargögnin eru komin.

Žegar svona haldbęr nišurstaša er komin ķ mįl į borš viš veröldina og lķfiš er ekki hęgt aš tala um trś ķ žvķ samhengi. Trś er eitthvaš allt annaš en žaš aš taka trśanlegar vel sannašar kenningar og rökstuddar nišurstöšur. Trś felst ķ žvķ aš įkveša aš eitthvaš sé rétt įn žess aš fyrir liggi nokkur gögn fengin meš heišarlegum hętti, eša jafnvel žrįtt fyrir aš žau séu fyrir hendi en benda ķ ašra įtt. Trś er einfaldlega annaš orš yfir vitsmunalegan óheišarleika.

Žaš hefur lengi veriš vinsęlt mešal trśmanna aš afgreiša trśleysi sem trś. Röksemdir sem heyrast eru jafnvel į žį lund aš skynfęri okkar séu einfaldlega meš žeim hętti aš veröldina fyrir utan hauskśpuna sé ekki hęgt aš sannreyna öšru vķsi en meš tślkun taugaboša. Žessi tślkun sé ekkert annaš en trś.

Žetta er aš sjįlfsögšu barnaleg rökleysa, žvķ žótt heili okkar žurfi aš sönnu aš tślka įreiti og mynda sér heimssżn į žeim gögnum žį höfum viš žó žessa traustu ašferš til aš meta hvort rannsókn okkar į heiminum sé įreišanleg. Upplifun eins eša tveggja getur ekki stašiš sem undirstaša nokkurs sannleiks, en vandlega endurteknar tilraunir undir ströngum skilyršum geta žaš.

Ķ raun er hugarheimur trśmannsins sem segir trśleysi vera trś nęstum heillandi ķ fįvķslegri heimsskošun sinni. Žaš er eins og žaš skorti allan skilning į įreišanleika upplżsinga og aš til sé tęki til aš meta hann. Hann treystir eigin upplifun og heimtar svo aš öll vķsindaleg nišurstaša sé į sama plani.

Ķ hugarheimi trśmannsins er allt meš endanlegri skikkan skaparans. Heimsmyndin hefur endanlega nišurstöšu og henni hefur veriš lokaš. Vitsmunalegi óheišarleikinn felst ekki sķst ķ geta illa eša ekki tekiš nżjar upplżsingar og lįtiš žęr leysa af hólmi hinar gömlu kreddur.

Heimsmynd trśleysingjans, žess sem fór į nśllpunktinn og spurši hvaš raunverulega sé vitaš, hśn er breytingum undirorpin ķ takt viš nżjar upplżsingar. Og margt žykist hinn trślausi hreinlega ekki vita, einmitt sökum žess aš enginn veit neitt um žaš. ķ žessu mengi hins óžekkta eru t.d. orsakir og upphaf heimsins og sś spurning hvernig lķfiš myndašist.

En žegar višeigandi fręšigreinar hafa komist aš haldbęrri nišurstöšu ķ žessum efnum tekur hinn vitsmunalega heišarlegi mašur upplżsingarnar glašur inn ķ heimsmynd sķna. Heimsmyndin er opin.

"Ég veit žaš ekki" er ķ ótalmörgum tilfellum eina heišarlega svariš. Aš gefa sér svariš eins og žaš birtist ķ gömlum ritum bronsaldarmanna og hanga svo į žvķ eins og hundur į roši er aftur į móti hįstig vitsmunalegs óheišarleika.

Reyndar mį telja "hófsemdarmönnum" til tekna aš žeir eru sķšur fastir ķ žeirri heimsmynd sem Biblķan dregur upp. Žeir sjį sannleiksgildi žróunar og annarra vķsinda. En žar sem vķsindin žrżtur brestur žó į meš vitsmunalegum óheišarleika ķ žeirra ranni. žeir troša guši ķ götin žegar viš hin segjum "ég veit žaš ekki."

Bókstafstrś "hófsemdarmanna" felst fyrst og fremst ķ žvķ aš geta ekki lagt gušshugmyndina til hlišar og fariš į nśllpunktinn sem minnst var į hér aš ofan. Guš ķ götunum er kredda sem "hófsemdarmenn" geta ekki sleppt af hendinni frekar en bókstafstrśarmennirnir gera ķ öllu žvķ sem hinir hóflegu hafa żtt śt af boršinu. Žótt vitsmunalegur heišarleiki žeirra sé meiri en hinna bókstafstrśušu nęr hann žó ekki alla leiš. Žvķ um leiš og hann gerši žaš yrši žetta fólk trślaust um leiš.

Birgir Baldursson 22.04.2010
Flokkaš undir: ( Hugvekja )

Višbrögš


Valgaršur Gušjónsson (mešlimur ķ Vantrś) - 22/04/10 12:02 #

Mjög fķn grein, ein spurning, ég ętlaši aš vķsa ķ hana į Facebook en "post to profile" glugginn birtist en "hangir", hef lent ķ žessu įšur. Aušvitaš einfalt aš gera žetta handvirkt en er meš einhverja įrįttu aš svona hlutir eigi aš virka..


BjornG - 22/04/10 12:21 #

Biblķan er fyrir mér bók žarsem frumstętt fólk vissi ekki hvernig heimurinn virkaši svo žaš reyndi aš giska sér til, žaš er hęgt aš sanna žaš meš žvķ aš lesa hana, t.d

deuteronomy 14 passage 11 to 20 žar stendur aš lešurblökur eru skķtugir fuglar sem mį ekki éta,

Isaiah 11:11-12 segir aš jöršin sé flöt, og ferhyrnd, augljóslega žegar fólk vildi ekki segja ''ég veit žaš ekki'' sagši žaš frekar ''guš gerši žaš'' hvaš er aš žvķ aš segja hreint śt ég veit žaš ekki, förum og leitum aš svörum ef viš getum,

ég sé marga sem trśa žessu sem ''vitsmunalega lata'' eftir allt, fįir raunverulegir kristinar trśar hafa raunverulega lesiš biblķuna.


Einar Einars (mešlimur ķ Vantrś) - 22/04/10 12:51 #

Virkilega góš grein.

Kv.


Óttar G. B. - 22/04/10 17:34 #

Žessi hugvekja minnir mig svolķtiš į bošskapinn ķ žessari bók sem var skrifuš til barna. http://www.youtube.com/watch?v=CUhyd9vG2cE


Bįršur - 22/04/10 21:55 #

Mjög flott grein.


Kristjįn - 23/04/10 23:33 #

Žś mįtt ekki heldur gleyma žvķ aš taka žaš fram aš heimsmynd vķsindanna er aldeilis ekki laus viš mótsagnir.

Ekki er ég aš gera lķtiš śr visindunum sķšur en svo enda mjög hlynntur žeim en žau er engan veginn hnökralaus.

T.d. er ein af ašalforsendum afstęšiskenningarinnar röng. ž.e. aš ekkert fari hrašar en ljósiš.

Svo hefur skammtafręšin sżnt okkur hluti sem eru ósamrżmanlegir reynslu okkar. Einfaldasta dęmiš er žaš hvernig rafeind hoppar į milli hvela ķ atóminu įn žess aš vera nokkurn tķma į milli žeirra. Hvernig śtskżrir "vitsmunalega heišarlegur" mašur žaš?


Žóršur Ingvarsson (mešlimur ķ Vantrś) - 24/04/10 02:24 #

Tja... ég veit žaš ekki.


Haddi - 25/04/10 12:22 #

Til höfundar: Hvaš fęr žig til žess aš halda aš žś getir hafiš žig yfir samhengi žitt, yfir "kreddur" og fyrirframgefnar skošanir? Hvenęr veistu hvenęr žś ert kominn į "nśllpunkt" - er vķsindaleg ašferš ekki hluti af žessum kreddum t.d.? Svo lengi sem žessi grundvallarforsenda er ekki skżrš frekar hallast ég aš žvķ aš "nśllpunkturinn," skv. greininni, forsenda hins vitsmunalega heišarleika, sé einfaldlega vitsmunaleg śtópķa.


Kįri - 25/04/10 15:58 #

virkilega flott grein Birgir. Žetta er eitthvaš sem ég hef lengi hugsaš um en žś kemur žvķ afar vel frį žér.

(smįvęgileg leišrétting: risasvarthol eru ekki forsenda žess aš stjörnur hringsóli umhverfis vetrarbrautir. Žęr myndu einnig gera žaš įn svartholsins.)

Kristjįn:

Žś vķsar ķ mótsagnir afstęšiskenningarinnar og skammtafręšinnar varšandi ljóshrašann.
Myndi vitmunalega heišarlegur mašur ekki einfaldlega segja: "viš höfum ekki kenningu sem nęr yfir bęši Af. og Sk., žess vegna veit ég ekki hvort er rétt" ?
Sķšara dęmiš meš rafeindahvelin hefur engar mótsagnir. Jöfnurnar eru til stašar fyrir žann sem vill reikna og hafa aldrei klikkaš til žessa. Žaš er hins vegar erfitt aš śtskżra žaš śtfrį almennri skynsemi.


Kristjįn - 25/04/10 21:27 #

Žaš mętti alveg segja žaš en lķka alveg eins: Viš getum ekki śtskżrt af hverju heimurinn er eins og hann er nema aš litlu leiti.

Jį menn hafa fundiš jöfnur sem geta lķst hreyfingu rafeinda. En slķkar lausnir eru raun bara fengnar meš žvķ aš višurkenna žaš sem stašreynd aš rafeind og ašrar agnir fyrirfinnast ekki į įkvešnum staš heldur séu eftir įkvešun lķkum į tilteknu svęši. Ekki śtskżrt af hverju ķ raun. Eša žannig hef ég skiliš mįliš.


Ottó - 26/04/10 14:13 #

Mig langar aš benda į aš skammtafręši bengur ekki ķ berhögg viš afstęšiskenningu, a.m.k. ekki aš žvķ leyti sem žś vilt lįta ķ vešri vaka, Kristjįn. Afstęšiskenningin kvešur į um aš ekkert sem geti boriš upplżsingar, ž.e. fyrirbęri meš orku/skrišžunga, komist ekki hrašar en ljósiš. Hśn setur fyrirbęrum sem engar upplżsingar geta boriš engin mörk.

En vissulega eru til hlutir eins og fjarlęgar vetrarbrautir sem fjarlęgast okkur meš meiri hraša en ljósiš. Afstęšiskenningin bannar žaš ekki žvķ žęr feršast ekki gegnum rśmiš, heldur stafar frįhvarfshrašinn af śtženslu rśmsins sjįlfs. Viš getum meš engu móti notaš žetta fyrirbrigši til aš flytja upplżsingar (orku) milli tveggja staša ķ tķmarśminu. Aš sama skapi held ég aš žvķ sé eins fariš meš skammtastökkin.

Hvaš varšar žann veruleika sem skammtafręšin lżsir, žį veršur aš hafa ķ huga aš męlingar ķ skammtafręši (sem eru sś leiš sem viš höfum til aš öšlast skynreynslu af eiginleikum smįsęrra agna/fyrirbęra) eru af allt öšrum toga en męlingar ķ segjum klassķskri aflfręši. Viš getum ekki litiš į žaš sem svo aš męlingin skili einungis nišurstöšu um višfang męlingarinnar heldur um vķxlverkun męlitękisins viš višfang sitt. Žaš er tvennt ólķkt.

Žegar viš męlum t.d. eiginleika rafeindar köllum viš fram „klassķska“ eiginleika hennar, eins og skżrt įkvaršaša stašsetningu eša skrišžunga. Viš getum žannig voša lķtiš fullyrt um „eiginlegan veruleika“ rafeindar žvķ į smįsęjum kvarša viršast žessir eiginleikar, stašsetning og skrišžungi ekki hafa skżra merkingu, eins og žau hafa į stęrri kvarša.

Į endanum hlżtur „vitsmunalega heišarlegur“ mašur aš višurkenna vanžekkingu sķna į heiminum, enda žótt kenningar eins og afstęšiskenning og skammtafręši séu öflug tęki viš aš koma skikki į nįttśruna lżsa žau ekki öllu žvķ sem viš ęskjum. Žį er ekki žar meš sagt aš flżja beri til annarskonar (jafnvel annarlegra) skżringa į nįttśrunni.


Įsgeir (mešlimur ķ Vantrś) - 27/04/10 10:52 #

Gott komment, Ottó. Ég er alveg sammįla.

Lokaš hefur veriš fyrir athugasemdir viš žessa fęrslu. Viš bendum į spjalliš ef žiš viljiš halda umręšum įfram.