Hveitigras og spekin við að borða ensím og blaðgrænu

Á mbl.is um daginn rak ég augun í stutta grein og myndskeið nefnt Grænn heilsubótardrykkur byggður upp eins og blóð.

Þetta vakti athygli mína.

Um er að ræða hveitigras sem gróðrarstöðin Lambhagi ræktar og pressar safa úr og selur sem heilsudrykk. Hægt er víst að kaupa hveitigrasskot í dag á stöðum eins og Manni Lifandi, Heilsuhúsinu og World Class. Þetta á skv. umfjölluninni að vera allra meina bót.

Því miður er það svo að þegar málið er skoðað að maður fer að efast um að hér sé raunverulega eitthvað merkilegt á ferðinni.

Eigandi gróðrarstöðvarinnar segir í myndskeiði tengt fréttinni að það sem geri þennan safa svo hollan séu "ensímarnir í þessu sem eru meinhollir þarna og þeir eru ferskir og fólk getur tekið þá beint inn og þarna eru þeir ekki niðurbrotnir því að það er mikið af þessum efnum sem brotna niður við nálgun á súrefni og það eru amínósýrur í þessu og mikið af steinefnum". Þá er innihald hveitigrassins sagt vera byggt upp eins og blóð. Á að auka blóðflæði og súrefnisupptöku hjá fólki.

Á heimasíðu Lambhaga má finna meiri upplýsingar þar sem einnig kemur fram að þetta losi okkur við uppsöfnuð eiturefni í frumum líkamans:

Hveitigras er mjög orkugefandi, inniheldur allt að 70% blaðgrænu sem er talin auka árangur í líkamsrækt. Blaðgrænan í hveitigrasinu hefur náttúrulega bakteríueyðandi virkni og eyðir einnig slæmri líkamslykt hvort heldur er andremmu, svitalykt eða táfýlu!

Að borða ensím

Það er orðið ansi algengt að heyra um hollustu ensíma og hvernig nauðsynlegt sé að taka þau inn í einhverju magni. Þessar fullyrðingar eiga væntanlega rætur sínar að rekja til þess að ensím koma við sögu alls staðar í efnaferlum líkamans og stýra öllu frá upptöku næringarefna og orkubúskaps til heilastarfsemi okkar.

Ensím eru stórar próteinsameindir sem hafa sértæka hvatavirkni á ýmis efnahvörf líkamans en prótein eru stórar fjölliður úr amínósýrum sem eru einfaldar lífrænar sameindir. Án ensíma værum við ekki til því efnahvörf líkamans myndu þá ganga alltof hægt fyrir sig.

Ensím-búskapur líkamans ræðst af genum okkar og hann breytist almennt ekkert að ráði á lífsleiðinni. Það segir sig eiginlega sjálft að það væri slæmt ef utanaðkomandi ensím úr annarri lífveru færu inn í líkamann og byrjuðu að hafa áhrif á efnaferla okkar.

Það gerist heldur ekki á þennan hátt.

Ensím úr lífverum, t.d plöntum, eru líkt og öll önnur prótein brotin niður á sama hátt í líkamanum. Ensím eru oft viðkvæmar sameindir með tilliti til virkni þeirra og smávægileg hitastigsbreyting, saltstyrksbreyting eða sýrustigsbreyting er oft nóg til að slökkva á virkninni. Þegar ensím kæmi niður í maga mætti gera ráð fyrir að virkni ensímsins væri horfin, þar sem aðstæður hafa breyst. Magasýran er svo það súr að niðurbrot ensímsins hefst strax. Niðurbrotið er hins vegar fyrst og fremst vegna sérstakra próteinkljúfandi meltingarensíma í maganum sem hafa það hlutverk að brjóta öll prótein niður í amínósýrueiningar þeirra.

Þetta er ástæðan fyrir að ensím geta aldrei haft annað næringarfræðilegt gildi en hvert annað prótein sem við innbyrðum. Í raun væri jafnvel réttara að tala um amínósýruþörf líkamans heldur en próteinþörf því það eru amínósýrurnar sem líkaminn nýtir sér, bæði sem orku, en fyrst og fremst til uppbyggingar eigin próteina og ensíma.

Að borða blaðgrænu

Hveitigrasið er sagt hafa svipaða uppbyggingu og blóð og á þess vegna að geta aukið blóðflæði og súrefnisupptöku líkamans. Eftir smá eftirgrennslan varð mér ljóst að verið er að vísa til blaðgrænu eða chlorophyll sameinda.

Chlorophyll er hópur sameinda sem plönturnar nota í ljóstillífun en það er ferlið þar sem þær notfæra sér sólarorku til að búa til eigin orkuríkar sameindir, glúkósa fyrst og fremst. Maðurinn, eins og önnur dýr, hefur aldrei getað ljóstillífað og hefur alltaf verið háður því að fá efnaorku sína frá plöntunum eða í gegnum önnur dýr (sem nýttu sér plönturnar). Chlorophyll efnasambönd eru græn á lit og aðalástæðan fyrir lit laufblaða plantna.

Þegar efnabygging chlorophyll a sameindarinnar t.d. er borin saman við heme-sameindina sem er virkur hluti hemóglóbínpróteinsins (og annara sameinda), má sjá að um er að ræða skyldar sameindir. Heme sameindin er með járn atóm sem komplexast við nitur-kolefnishringi í kringum sig, s.k. porphyrin hringi. Chlorophyll samanstendur af magnesíum atómi sem komplexast við aðeins öðruvísi porphyrin-hringi. Chlorophyll og heme eru búin til í sams konar efnaferlum plöntunnar, en plöntur nota heme til ýmissa málmpróteina. Heme er m.a. virkur hópur hemóglóbin próteinsins eða blóðrauða sem er prótein sem er ábyrgt fyrir flutningi súrefnis um mannslíkamann. Heme er einnig virkur hópur margra ensíma sem koma við sögu í orkubrennslu glúkósa í hvatberum frumna.

Hlutverk chlorophylls í plöntum er tengt ljóstillífun og hefur ekkert með súrefnisflutning að gera. Chlorophyll og heme eru vissulega líkar sameindir en hlutverkið er allt annað. Heme, eins og áður var nefnt, kemur einnig fyrir á mörgum öðrum stöðum í efnaferlum mannslíkamans sem hafa heldur ekkert með súrefnisflutning að gera.

Sú fullyrðing að chlorophyll gæti haft jákvæð áhrif á súrefnisflutning líkamans er ekki byggð á neinni vísindalegri vitneskju. Þá er óvíst hvort chlorophyll hafi næringarfræðilegt gildi yfir höfuð.

Chlorophyll hefur einnig verið sagt (af hveitigrasáhugamönnum aðallega) hafa mikla virkni gegn krabbameini, haft bakteríudrepandi eiginleika, að það styrki ónæmiskerfið, eyði líkamslykt, losi eiturefni úr líkamanum og margt fleira. Þetta hefur í nokkrum tilvikum byggst á raunverulegum rannsóknum sem voru framkvæmdar í upphafi 20. aldar, t.d. varðandi bakteríuvirkni. Þessar rannsóknir eru hins vegar að mestu úreltar í dag m.t.t. vísindalegra vinnubragða og þetta var fyrir tíma sýklalyfja.

Enn er reyndar verið að rannsaka chlorophyllafleiður með tilliti til lífvirkni (sem getur verið bæði jákvæð og neikvæð) þar sem mikið er af þeim í grænmeti og ávöxtum sem við innbyrðum og þar sem meðhöndlun matvæla getur breytt uppbyggingu chlorophyllsambanda. Í dag er hins vegar ekki skýr ástæða til að halda að chlorophyll geri manni eitthvað gott.

Saga hveitigrass

Hveitigras er orðið vinsælt innan heilsuiðnaðarins og var það kona að nafni Ann Wigmore sem átti mestan þátt í vinsældum plöntunnar. Hún hafði mikinn áhuga á náttúrulækningum (ásamt stjörnuspeki, heilun og mörgu fleira) og vildi meina að ýmis grös hefðu sérstakan lækningarmátt. Hún taldi að lifandi ensím í hveitgrasinu og chlorophyll lægju hér að baki og taldi að neyta yrði safa hveitigrassins innan þriggja tíma frá afskorinni plöntunni, því annars myndu efnin eyðileggjast. Safi hveitgrassins hafði skv. henni sérlega afeitrandi áhrif ef hans væri neytt á formi stólpípu og hveitigrassstólpípur eru víst talsvert stundaðar í dag, þó ég þekki ekki hversu algengar þær eru hér á landi.

Hún skrifaði um 15 bækur um heilsutengd málefni, þar á meðal um hráfæði og detox-meðferðir. Hráfæðishreyfingin byggir að mörgu leyti þekkingu sína á bókum Wigmore. Hún kom á fót stofnunni Hippocrates Health Institute sem seinna var endurskírt Ann Wigmore Institute. Titlaði sig oft sem Dr. Ann Wigmore en var þó aldrei með doktorsgráðu frá viðurkenndum háskóla. Nokkur kærumál komu upp í sambandi við fullyrðingar hennar um að hveitigras gæti læknað AIDS og sykursýki og hún var oft gagnrýnd fyrir að nota doktorstitil fyrir framan nafn sitt. Hún dó árið 1994 en Ann Wigmore stofnunin er enn í fullu fjöri og aðrir í heilsuiðnaðinum hafa tekið upp fullyrðingar hennar um hollustu blaðgrænu.

Næringargildi

Burtséð frá fullyrðingum um súrefnisflutning eða virkni gegn sjúkdómum þá inniheldur vissulega hveitigras líkt og annað grænmeti næringarefni sem við getum notfært okkur. Fullyrt hefur verið að í hveitigrasi sé meira af næringarefnum en nokkru öðru grænmeti og að það sé mjög orkugefandi. Þetta er hins vegar ekki alveg rétt, ókostur hveitigrass er sú að hér er um að ræða grastegund sem er með efnaorku sína aðallega á formi sellulósa sem eru glúkosafjölliður. Mannslíkaminn á ekki til nauðsynleg ensím til þess að geta brotið niður sellulósa, og getur því ekki nýtt sér orkuna þaðan. Grasbítar á við kýr geta hins vegar nýtt sér sellulósa þar sem sérstakar bakteríur lifa í mögum þeirra sem eiga til þessi nauðsynlegu ensím. Þess skal einnig geta að grasbítar á við kýr innbyrða meiri chlorophyll en nokkur önnur dýr, þeir fá hins vegar líkt og við einnig krabbamein og bakteríusýkingar. Hveitigras inniheldur vissulega talsvert af vítamínum og steinefnum skv. upplýsingum sem ég gat fundið en innbyrða þyrfti dálítið mikið af safanum ef menn ætla að fullnægja vítamín og steinefnaþörf dagsins og almennt séð er ábyggilega mun árangursríkara, hollara og þægilegra að fá þessi næringarefni á formi margra tegunda grænmetis og ávaxta. Ekki skal hér fullyrt um hvort sé betra á bragðið.

Þá er vísun af heimasíðu Lambhaga í grein hjá "American Cancer Society" sem er pínu undarlegt því í þeirri grein kemur fram svart á hvítu : "There have been almost no clinical studies in humans to support claims made for wheatgrass or wheatgrass diet programs. One very small study suggested that it may help people with colitis, a bowel problem."

Að lokum

Gæti þrátt fyrir allt þetta verið eitthvað til í sumum heilsufullyrðingum um hveitigras? Vissulega, reynslusögur^[1] geta stundum gefið gildar vísbendingar um jákvæð áhrif matar og efna sem við innbyrðum. Vel mætti hugsa sér að hveitigras gæti innihaldið t.d. eitt efni sem enginn hafði gert sér grein fyrir og hafi sérlega jákvæð áhrif á líkamann. Hins vegar má ekki gleyma því að reynslusögur eru alls ekki sönnunargögn og reynslusögur geta blekkt, sbr. hin þekktu placebo-áhrif. Rannsóknir verða að fylgja í kjölfarið til að kanna gildi fullyrðinga um virkni. Lyfjaiðnaðurinn hefur ávallt haft mikinn áhuga á jurtaríkinu en helmingur allra lyfja í dag eiga rætur sínar að rekja þangað; ef rannsóknir sýna einhvern tímann fram á skýr jákvæð áhrif hveitigrass á líkamann mun lyfjaiðnaðurinn kanna það til hlítar.

Alla vega kýs ég að hlusta frekar á vísindamenn og lækna um heilsutengd málefni heldur en ófaglært fólk í heilsuiðnaðinum sem selur skyndilausnir og skreyta umfjöllunina vísindalegum hugtökum (á við ensím og blaðgrænu) sem oft er ekki fótur fyrir.

If it sounds too good to be true, it probably is.

Höfundur er efnafræðingur

[1] Þess skal einnig geta að einnig eru til neikvæðar reynslusögur af hveitigrasi. Það eru til dæmi um einstaklinga sem hafa fundið fyrir ógleði, höfuðverk og jafnvel fengið ofnæmisviðbrögð innan nokkurra mínútna eftir að hafa drukkið safa úr hveitigrasi. Þá hafa komið upp slæm tilfelli af sveppasýkingum í tengslum við að hveitigrasið er yfirleitt innbyrt hrátt.

Heimildir og ítarefni:

• Upplýsingasíða Lambhaga um hveitigras
• National Council Against Health Fraud: Wheatgrass therapy
• Upplýsingasíða Bandaríska Krabbameinsfélagsins um hveitigras
• Quackwatch: Amazing Claims for Chlorophyll
• Quackwatch: Enzyme Deficiency
• Food Chemistry eftir Owen R. Fennema. ISBN-13: 978-0824793463
• Wikipedia:Ann Wigmore
• Greinar á Vísindavefnum: Hvað er ensím? , Hvað gerir maginn?, Getum við lifað á grasi?, Hvers vegna eru plöntur grænar?