Allar fŠrslur Allir flokkar Sos Um fÚlagi­ ┌rskrßning Lˇgˇ Spjallid@Vantru Pˇstfang Vantru@Facebook Vantru@Youtube Vantru@Twitter

Sjßlfsprotti­ gu­leysi

┴ undanf÷rnum ßrum hefur miki­ veri­ rŠtt og rita­ um gu­leysi. Ekki hef Úg Ý hyggju a­ rifja upp innihald ■eirrar r÷krŠ­u. Ůa­ er ■ˇ ekki hŠgt a­ horfa fram hjß ■vÝ a­ Ý gegnum aldirnar hafa gu­leysingjar oft veri­ litnir hornauga og jafnvel ˙tsk˙fa­ir. HÚr bera ■jˇnar kirkjunnar au­vita­ talsver­a ßbyrg­. Yfirlřst gu­leysi sumra af ■ekktustu har­stjˇrum 20. aldar hefur ekki bŠtt or­spor gu­leysingja. S˙ spurning hlřtur ■vÝ a­ vakna hvort hŠgt sÚ a­ bera saman gu­leysi­ sem rann undan rifjum einrŠ­isherranna og vantr˙arbylgjuna sem ri­i­ hefur yfir Vestur-Evrˇpu og Nor­url÷ndin ß undanf÷rnum ßratugum.

Eins og alkunna er beittu StalÝn, Maˇ og Pol Pot ■jˇ­ir sÝnar miklu har­rŠ­i til ■ess a­ nß fram pˇlitÝskum stefnumßlum. Eitt af markmi­um ■eirra var a­ ˙trřma hef­bundinni tr˙. SovÚsk stjˇrnv÷ld bo­u­u t.a.m. gu­leysi af h÷rku Ý skˇlakerfinu, fj÷lmi­lum, bˇkum, listum og fleiri mi­lum. Ůrßtt fyrir ■etta benda rannsˇknir til ■ess a­ ekki hafi tekist a­ upprŠta tr˙ar■÷rf stˇrs hluta ■jˇ­arinnar.

Ůa­ er ■vÝ ljˇst a­ ■ˇ ß­urnefndir einrŠ­isherrar hafi beitt stjˇrnkerfi ■jˇ­a sinna af fullum ■unga til ■ess a­ ■vinga gu­leysi upp ß ■egna sÝna var­ ■eim ekki a­ ˇsk sinni. Ůegar ■etta er haft Ý huga hlřtur ■a­ a­ teljast eftirtektarvert a­ vÝ­a um Vestur-Evrˇpu og ß Nor­url÷ndunum hefur fj÷ldi ■eirra einstaklinga sem a­hyllast gu­leysi, efahyggju e­a hafna tr˙ ß persˇnulegan gu­, vaxi­ miki­ ß undanf÷rnum ßratugum. HÚr er um a­ rŠ­a ■a­ sem fÚlagsvÝsindama­urinn Phil Zuckerman kallar äsjßlfsprotti­ gu­leysiô, enda hafa stjˇrnv÷ld ■essara landa ekki beitt sÚr sÚrstaklega til ■ess a­ hvetja til efasemda um tilvist gu­s.

Eins og Zukerman bendir ß Ý ritger­asafninu äThe Cambridge Companion to Atheismô (2007) eru Nor­url÷ndin ■Šr ■jˇ­ir Ý heiminum ■ar sem mest er um äsjßlfsprotti­ gu­leysiô (SvÝ■jˇ­ 46-84%, Danm÷rk 43-80%, Noregur 31-72%, Finnland 28-60%). ┴stŠ­a ■essarar ■rˇunar er a­ bŠtt velfer­, aukinn j÷fnu­ur og opinbert velfer­arkerfi vir­ist draga ˙r ■÷rf borgaranna til ■ess a­ leita ß nß­ir tr˙arinnar. Ůetta hafa endurteknar rannsˇknir sřnt fram ß.

HÚr er mikilvŠgt a­ benda ß a­ äsjßlfsprottna gu­leysi­ô er marg■Štt. ═ greininni äThe Origins of Religious Disbeliefô (2013) benda sßlfrŠ­ingarnir Ara Norenzayan og Will M. Gervais ß a­ til sÚu a­ minnsta kosti 4 ger­ir vantr˙ar: Fyrsta ger­in skilur ekki tr˙, ger­ir tv÷ og ■rj˙ eru ßhugalausar um tr˙, og fjˇr­a ger­in er full efasemda um og hafnar tr˙. Einstaklingar sem ekki a­hyllast gu­str˙ eru ■vÝ mun margbreyttari hˇpur en venjulega er gengi­ ˙t frß. Ůetta Štti a­ vera enn ein ßminningin um hversu varasamt er a­ alhŠfa um ■ennan hˇp.

VinsŠlasta alhŠfingin snřr lÝklega a­ si­fer­i. LÝtum ß eina frß ■jˇ­kirkjupresti: äEf Gu­ hverfur ˙r lÝfi fˇlks og ■jˇ­a er hŠtta ß a­ ß nokkrum kynslˇ­um hverfi gildin, hverfi munur gˇ­s og ills, hverfi si­greind fˇlks og ■ar me­ ver­i allt flatt. Allt flřturô. PrÝmatasÚrfrŠ­ingurinn Frans de Waal gefur ekki miki­ fyrir svona yfirlřsingar Ý bˇkinni äThe Bonobo and the Atheistô (2013). Hann segir hugmyndina um a­ si­fer­i mannsins komi utanfrß sÚ äsk÷punarmřtaô, enda hafa rannsˇknir sřnt fram ß a­ rŠtur ■ess liggi Ý ■rˇun mannsins sem fÚlagsveru. Til ■ess a­ varpa ljˇsi ß ummŠli prestsins skulum vi­ lÝta ß eitt af fˇrnarl÷mbum Adolfs Hiltler.

═ bˇkinni äThe Drowned and the Savedô (1986) bendir Ýtalski efnafrŠ­ingurinn og gy­ingurinn Primo Levi (1919-1987), sem lif­i af ßrs dv÷l Ý Auswitch ˙trřmingarb˙­num, ß a­ hann hafi fari­ Ý b˙­irnar og yfirgefi­ ■Šr ßn nokkurrar gu­str˙ar. Raunar hafi reynslan Ý b˙­unum sta­fest vantr˙na. Ůa­ er a­dßunarvert a­ ekki ber ß hatri til Ůjˇ­verja Ý bˇkum Levis, äIf This is a Manô (1947) og äThe Truceô (1963), ■ar sem hann fjallar um dv÷lina Ý Auswitch og fer­alag sitt ■a­an til ═talÝu. Fyrir ■essu liggur einf÷ld ßstŠ­a: Hann segist tr˙a ■vÝ a­ skynsemi og samrŠ­a sÚu helsta forsenda framfara og ■vÝ bŠli hann ni­ur hatur innra me­ sjßlfum sÚr. Bygg­ist frßs÷gnin ■vÝ ß ästilltu og yfirvegu­u or­fŠri vitnisô en ekki äharmakveini fˇrnarlambsins e­a rei­u or­fŠr­i ■ess sem leitar hefndaô. Levi sag­ist einnig tilb˙inn a­ fyrirgefa b÷­lum sÝnum a­ ■vÝ tilskyldu a­ ■eir vi­urkenni af heilum hug afbrot sÝn og vinni a­ upprŠtingu fasisma.

HÚr er ekki ß fer­inni einstaklingur sem hefur tapa­ äsi­greindô sinni. Levi vir­ist falla vel a­ lřsingu sßlfrŠ­ingsins Benjamin Beit-Hallahmi Ý äThe Cambridge Companion to Atheismô ß algengustu gu­leysingjunum ß Vesturl÷ndum: Ůeir äbirtast okkur sem minna rß­rÝkir og ßhrifagjarnir, minna kreddufastir, minna fordˇmafullir, meira umbur­alyndir gagnvart ÷­rum, l÷ghlř­nir, sam˙­arfullir, og vel mennta­ir. Ůeir hafa miklar gßfur og margir helga sig frŠ­ilegri umrŠ­u og menntakerfinu. ═ stuttu mßli sagt, ■a­ er gott a­ hafa ■ß sem nßgrannaô. Ůa­ Štti ■vÝ ekki a­ koma ß ˇvart a­ Norenzayan og Gervais enda ß­urnefnda grein me­ ■vÝ a­ benda ß a­ vi­ sÚum hugsanlega a­ ver­a vitni a­ nřrri umbreytingu Ý s÷gu mannsins: äTilvist vantr˙ar og samfÚlaga sem tr˙a ekki ß gu­ô.


Birtist Ý Morgunbla­inu, 19. J˙nÝ, 2013

Steindˇr J. Erlingsson 20.06.2013
Flokka­ undir: ( A­send grein )

Vi­br÷g­

Loka­ hefur veri­ fyrir athugasemdir vi­ ■essa fŠrslu. Vi­ bendum ß spjalli­ ef ■i­ vilji­ halda umrŠ­um ßfram.