Allar frslur Allir flokkar Sos Um flagi rskrning Lg Spjallid@Vantru Pstfang Vantru@Facebook Vantru@Youtube Vantru@Twitter

Blekking og ekking 1948

Doktor Dungal

Nels Dungal var meal frra manna slandi sem hafi hugrekki til a gagnrna opinberlega kukl og hindurvitni fyrri hluta 20 aldar. Nels lsti sig opinberlega trleysingja, en slkt oru fir eim tma. Nr engir trmenn oru a stugga vi Nels sem var brimbrjtur ffri og endalausrar trgirni slendinga.

Mgnu bk hans Blekking og ekking kom t ri 1948. Hn olli kvenum ttaskilum gagnrni heilaga Kristni og kirkju sem slendingar hfu stunda af fullkominni undirgefni um aldir. Margir vildu banna bkina fyrir gulast en endanum kvu kirkjuyfirvld a horfa framhj henni til a forast frekari tk, enda hafi Nels stillt gulastdmum og bannfringum kirkju upp vi vegg.

Doktor Dungal

gn um Nels Dungal

rarinn heitinn Gunason lknir lsti svo minningarorum um Nels: Hann bar takmarkaa viringu fyrir vsindalegri hugsun og vinnubrgum og fyrirleit af heitu hjarta allt kukl og hindurvitni. g hef fa menn ekkt sem ttu jafn brotalausa lfskoun, enda var hn honum s eldstlpi sem vsai veginn hverju sem gekk

Nels var frumkvull lknisfri slandi. Hann hf starfsferil sinn sem almennur lknir og starfai svo sar svii lfframeina- og rttarlknisfri. Hann var rektor Hskla slands runum 1936 til 1939. Nels lt byggja Blbankann, st samt fleirum lknum a stofnun Krabbameinsflags slands og stundai rannsknir krabbameini lungum og maga sem vktu heimsathygli.

Alla t hafi hann mikinn skilning rfum flks fyrir lknishjlp og heilsuvernd og var mjg vel a sr sklafri. Fr upphafi fkkst hann vi blusetningar og arar varnir gegn msum barnasjkdmum; mislingum, kghsta og barnaveiki. Nels st rum fremur fyrir v a taugaveiki og barnaveiki var trmt slandi.

Brot af v "besta"

Gagnrnendur fru taugum ri 1948 vegna bkar Nels Dungal. Sigurbjrn Einarsson skrifai Morgunblai 3. september sama r gagnrni undir fyrirsgninni Blekking og hva? Segja m a lsingar Nels Dungal mefer kristninnar mnnum og mlefnum fkk Sigurbjrn til sva undan, v hann fll grifju a beita fyrir sig strfelldum niursetningarvaal af sinni einstku hrkaritglei. Grpum niur gagnrnina:

[...] einstkum atrium minna svo mjg stig trmlaumrnanna hj okkur forum daga 2. og 3. bekk, a a er nlega me lkindum. Hfundur hefur aeins komist yfir fleiri skruddur og tnt meira sarpinn en vi hfum tk daga [...]

Enginn leggur sig niur vi a svara slkri rs sem er langt fyrir nean a lgmark, sem gera verur til svaraverar deilu [...]

[...] Hfundur kann ekki nokkur skil v, sem hann er a skrifa um [...]

Slk eru vinnubrg essa hfundar og sannfri bkarinnar. a arf trlega kergju til ess a setja saman bk upp meira fimm hundru bls., usandi svona sfelldu kafi botnlausrar vankunnttu um au efni sem hn fjallar um [...]

[...] en essi bk vekur einkum efasemdir um hfundinn [...]

Fimm dgum sar skrifar P. V. G. Kolka (1895-1995) lknir - sem var mikill trmaur og kirkjuvinur - af bri: Bk hans er lkhsskrsla, en ekki lfrnt verk. a leggur af henni nlykt, en ekki ilm lfsins. #

Tmanum ann 23. sept. 1948 skrifar Halldr Kristjnsson me fyrirsgninni Skoti fram hj marki og vr hann kristnar hendur snar me orunum:

[...] a sumir vildu banna slkar bkur [...]

[...] a hn fari raunar utangars a mestu ea llu [...]

Kirkjuriti rsins 1948 ltur sitt ekki eftir liggja og breiddi riti t sinn krleiksrka fam me nirandi ummlum um Nels Dungal:

[...] og hefi hann (Dungal) mtt miki lra af murbrur snum [...]

[...] hefi helst veri sta til a fara nnar og leirtta villurnar, sem ir og grir af. En leirttingarnar yru og lng skr fyrir stuttan ritdm, r mundu vera heil bk [...]

[...] Bkin er undarlega merkileg [...]

Auglsing

Hr er lokakafli bkarinnar Blekking og ekking:

LYKTUNAROR

Trarbrgin eru dtur ffrinnar og munu ekki lengi lifa mur sna -Schopenhauer.

Samkvmt ngildandi stjrnarskr rkir algert trfrelsi slandi, en er hr lthersk rkiskirkja. raun og veru er trfrelsi ekki algert, egar hvert barn sem fist, er teki inn lthersku kirkjuna mean a er viti.

Trfrelsi a vera fullkomi, en er a v aeins, a rki skipti sr ekkert af trarbrgum og taki enga kirkju fram yfir ara.

Ltherstr slandi er leifar danska konungsvaldsins, sem lagi undir sig eigur kirkjunnar vi siaskiptin. "Cujus regio, ejus religio" er r gildi gengi. S kenning kirkjunnar er dgu uppi, eins og svo margar fleiri. Konungar af gus n vera innan skamms ekki til, heldur samkvmt vilja jarinnar. Og hr slandi hvlir stjrnarforusta landsins ekki lengur neinni n fr himnum, heldur rtti flksins, sem landi byggir.

a getur ekki samrmst andlegu frelsi, a rki geri t sttt manna til a halda uppi rri fyrir hjtrarkreddum og trarbragafjarstum, sem mtaar voru af kirkju, sem hneppt hefir allan hinn menntaa heim v meiri fjtra og andlegt myrkur, sem hn hefir n meira valdi yfir mnnum. Margir hugsandi menn lita svo , a tmi s kominn til a varpa essum fjtrum af sr, losna vi slka rkisstofnun, sem enn hefir rtt til a koma snum frnlegu hugmyndum inn saklausar barnaslir.

Hinsvegar vri rangltt, a beita nokkru ofbeldi essum mlum. tt rki skilji vi kirkjuna, getur hver haldi sinni tr rtt fyrir a og stt snar gusjnustur. En a eiga a vera frjlsir kirkjusfnuir frjlsu landi. Rki ekki a skipta sr af trarbrgum, en menn eiga a vera frjlsir um a stofna sfnui og trarbragaflg n hlutunar rkisvaldsins.

Rki ekki heldur a kosta neina trarbragaskla, og a a afnema alla kennslu trarbrgum. Eins og allt anna andlegt vermti, sem maurinn last, tr hans a vera kominn undir reynslu, vinnu, roska, hugun og samvisku hans sjlfs, en ekki a mtast af gmlum trarkreddum, sem skapast hafa af valdafkinni og fgrugrikirkju.

Fing og daui eru ml jarheildarinnar, og nafngiftir og tfarir eru borgaraleg einkaml, sem vandalti er a koma fyrir n hlutunar kirkjunnar.

msir ttast, a allt muni loga deilum milli trabragaflokka, ef rkiskirkjan vri afnuminn. S tti virist stultill, a. m. k. eins og er, egar trarbragahugi manna er rrnaar niur ekki neitt hj llum fjldanum, en hinir hugasmu heyja deilur sn milli, sem ef til vill mundu eitthva harna, en eru algerlega utan vi hugasvi almennings.

Bandarkjum Amerku, ar sem fullt trarbragafrelsi hefir rkt htt ara ld, hafa trarflokkarnir lrt a lta hver annan frii, svo a ar ber sst meira trarbragadeilum en rum lndum, sem hafa rkiskirkju. ar eru trarbrg ekki kennd sklum rkisins, en hinsvegar hafa trarflokkarnir srstaka skla, ar sem veitt er kennsla trarbrgum.

Hver, sem hefir kynnt sr viureign kirkjunnar vi vsindi og menningarml og hugleitt r afleiingar, sem stefna hennar hefir haft fyrir mannkyni, getur ekki veri neinum efa um, a kirkjan mikla sk v, hve seint framfrum mannkynsins hefir mia. egar vr ltum yfir sustu 50 rin, sem er s tmi, sem liinn er, san fyrst fr verulega a losna um kirkjuvaldi Evrpu, og sjum, hve geysilega miklar framfarir hafa ori v tmabili, hltur s spurning a vakna, hvort mannkyni mundi ekki vera miklu lengra veg komi, ef kirkjan hefi ekki stai svo yrmilega vegi fyrir sannleikanum. Ekki aeins me v a bannfra , sem hst bru merki frjlsrar hugsunar, heldur ekki hva sst me v a halda uppi stugum rri fyrir hjtr og kreddum, trgirni og bbiljum, sem beinlnis mia a v, a sljvga heilbriga skynsemi og slva dmgreind manna og er a urftarverk, a gera mennina heimskari en eir eru.

Sumir jta, a trin s blekking ein, en tla a mennirnir urfi essarar blekkingar me, vegna ess hve fullkomnir eir s, og v urfi eir a ttast ri mttarvld, sem haldi uppi skeikulu rttlti essa heims og annars.

essi fullyring er mjg vafasm, og reynsla undanfarna alda stafestir hana ekki. Mannkyninu hefir lii a sama skapi verr, sem kirkjan hefir haft meiri vld og haft betri astur til a beita snum taumlausa rri. Menningarstandi versnar ld fram af ld, uns kirkjan hefir lagt allt undir sig og allir eru ornir andlegir og margir einnig lkamlegir rlar hjtrarfullra presta, sem misbja mannlegri skynsemi svo freklega, a heilar jir rsa upp mti eim.

Blekkingar geta aldrei ori heilbrigur grundvllur undir roska nokkurs jflags. Trarkenningar, sem reistar eru opinberunum, sem ffrir menn gtu tra fyrir 2000 rum, eiga heima smu skffu og galdrar og hjtr af eirri einfldu stu, a r kenna flsk lfslgml, sem standa vegi fyrir elilegum roska mannsins, ef eftir eim er fari. Ef einu sinni er lagt t braut a tna dmgreindarlaust einni ea fleirum fullyringum um opinberun, sem strir mti ekktum nttrulgmlum, eru engin takmrk fyrir eim vitleysum, sem menn geta lent , og hafa lent eins og snt hefir veri hr a framan. En annig myndast sfnuir og srtrarsfnuir, sem ekkert er sameiginlegt um, anna en ofstkisfull sannfring um gti sinnar eigin trar og skasemi allra annarra trarbraga. Ef greia tti atkvi heiminum um gagn ea skasemi hverrar trar fyrir sig, mundi s atkvagreisla koma mjg illa t fyrir trarbrgin. v a hver trarbrg fyrir sig mundu vera fordmd af llum, sem ekki hefi teki srstku hjtr.

Kristnum mnnum finnst jafnfrleitt a trar beljur Indverja, eins og Indverjum ykir skynsamlegt a vera enn a eta mann, sem d fyrir 1900 rum. Kristnir prestar geta s skasemi Brahmatrarinnar Indlandi sem stimplar verulegan hluta jarinnar sem vibjslegar verur sem enginn m snerta, svo a eir eru tskfair fr samneyti vi ara. Og tt kristnir menn sji glggt, hve httuleg s slartilbeisla er, sem gengur svo langt a engum dettur hug a slkkva eld, vegna ess, a hann er heilagur, og horfi rlegir heila borg brenna upp, heldur en a gera tilraun til ess a slkkva eldinn, geta eir ar fyrir veri starblindir httuna, sem stafar af v a fylla hugi barna me fjarstum, sem san vera eins og steypugalli heilbrigri hugsun.

En tt trair menn geri krfur til a vera rum heilskyggnari, virist manni eir oft vera glapskyggnir og blindair af tr sinni. egar Cortez og menn hans komu til Mexk fundu eir hfumusteri jarinnar beinagrindur af 30.000 manns, sem frna hafi veri gu jarinnar sustu 30 rum. Brunalyktin af nfrnuum lkum lagi fyrir vit eirra hinu mikla musteri. eim blskrai er eir su sta prestinn tala mti unglingspilti viurvist tras mannfjldans, brega sveju sinni kvi piltsins og skera r honum hjarta, brlifandi og halda v loft. En er eir hfu lagt landi undir sig og vinga tr sna upp landslinn, fannst eim ofurelilegt er Trverndin fr a steikja menn lifandi og er ekki geti um a s lykt hafi komi neitt illa vi . a var gert eim sanna gui til drar.

tt enn s til menn, sem prdika komu gusrkis og endurkomu Jes, eru tiltlulega fir, sem taka mark slkum prdikunum. Fyrir meira hluta manna er slk tr ekkert anna en leifar gamalli hjtr, sem vinnur ekki neitt vi a vera prdiku me sannfringu og v sur me ofstki. Slk tr er steindau og sr engrar upprisavon fremur en trin syndafalli og erfasyndina, hvernig sem reynt er a mla hana upp og gera hana tgengilega.

Fyrir , sem ekki hafa getu, vit ea vilja til ess a afla sr ekkingar, verur alltaf til tr, einfaldlega af eirri stu, a hn er svo miklu auteknari heldur en ekkingin og vegna ess, a einfaldir menn og ffrir eru og vera vallt aublekktari heldur en eir sem hafa roska hugsun sna tre v a afla sr ekkingar og jlfa dmgreind sna me hugun, skilningi nttrulgmla og reynslu.

En eins og hverjar arar blekkingar hafa ll trarbrg, hversu miklar og drlega eilf sem au hafa boa, ori a lta sr ngja takmarkaan aldur essari jr. Og banamein eirra allra hefir veri hi sama: Blekkingar, sem einu sinni voru prdikaar sem heilagur sannleikur, gtu ekki lengur hulist myrkri leyndardmanna, egar ekking manna hafi n ngum roska til a sj gegnum r.

Go Dala-Gubrands, sem reyndist fullt af rottum, egar a var broti niur, var ekki lengur unnt a tilbija Noregi frekar en lkneskjurnar Asu, sem menn fundust , egar r voru brotnar niur, og uppljstraist, hvernig rdd gusins, sem eir hfu tra , var ekki anna en prestablekking.

ll hafa essi trarbrg di t. Og enginn hefir heimta anna lf fyrir au. krafti eirra hafa menn frna mannslfum flestum lndum. au hafa veri notu til a svala losta manna, grimmd og grgi, og ffri sinni hafa menn frna eim drmtustu eignum snum og jafnvel lfi barna sinna og stvina.

Alls staar, llum lndum hefir eim veri frna f og vast vldum.

Og tt frnir s ekki lengur frar goum n guum, eins og til forna theimta ll trarbrg vallt eina frn, sem allir trair menn virast vera svo rir fra gui snum: skynsemina altari. Sanntruum mnnum kann a snast eir vera vallt ngilega rkir af eirri gfu.

En hinir sem ekki hafa frt essa frn og eru ekki sannfrari um eina tr en ara, skoa a engum gui vegsauka, a vera talinn harstjri, sem vill heimska brn sn, og heimtar af eim stuga tilbeislu eins og Asukonungur.

Vr vitum ekki, a gu hafi skapa manninn sinni mynd. En vr vitum, a maurinn hefir skapa gu sinni mynd og tal myndum rum. Vr vitum, a flest af v, sem hinga til hefir veri tali gus handaverk, eru afleiingar orsakabundinna fyrirbriga sem ekki eiga frekar skylt vi gu heldur en vnandi skylt vi anda. Mean menn hfu enga hugmynd um efnafri hldu eir a andi vri vninu, sem geri menn drukkna. ffri sinni kenna menn ndum og guum um. allt sem eir geta ekki skili. Og a sem enn er kennt vi gu og anda, er ekki ngilega ekkt, en httir a vera kennt vi gu ea anda egar ngileg ekking er fengin.

Trarbrgin eru engin undantekning fr eirri reglu, sem segir, a a gefist ekki vel a fullyra miki um hluti, sem menn vita ekki um.

Hvort rrarmenn eirra lra essa reglu nokkurn tma, er vst.

En veri getur, a hinum fari fjlgandi, sem sj og skilja, a vegur mannsins til roska liggur eftir eim leium, sem aldrei urfa a ttast birtu ekkingar, reynslu og sannleika.

Barttan mun halda fram milli eirra, sem ykjast hafa fengi allan sannleika opinberaan fr gui og hinna, sem eru vantrair opinberanir, en eru knir af r eftir ekkingu, sem olir birtu og gagnrni og arf ekki a fara felur me neinn leyndardm.

Lessing hefir lst essari afstu betur en nokkur annar: "Ef gu hldi llum sannleika hgri hendi sinni, og eirri vinstri engu nema eirarlausri r eftir sannleika, og me eim agna a vera s og a villast, og segi vi mig : "Kjstu !, mundi g beygja mig aumkt fyrir vinstri hendi hans og segja Fair, veittu mr! Hreinn sannleikur er fyrir ig einan".

Ef rf er fyrir nokkurra nja tr, er a trin sannleikann, nakinn sannleikann, sem dafnar jarvegi reynslunnar og andrmslofti frelsisins, ar sem htt er til himins og vindar gagnrninnar stla og styrkja a sem lfvnlegt er, en feykja hisminu fr. sta trar og hjtrar me llum eirra fordmingum, formlingum og refsingum kemur ekking og skynsemi sem ber viringu fyrir mannlfinu, leitast vi a skilja sta ess a fordma og ltur stjrnast af gvild og miskunnsemi, hjlpfsi, sanngirni og viljanum til a skapa fegurra lf og betri menn.

sta ess a sl slku vi lfi og mguleika ess, fyrirlta lkamann og vanhira hann, en einbeita sr a v a tryggja sr eilfa slu eftir dauann, stefna menn a v a gera etta lf vert ess a lifa v, fyrir sjlfa sig og ara, fyrir eftirkomendur og bornar kynslir.

sta ess a urfa a hugga sig vi blekkingar trarinnar egar miki amar a, lra menn a stla huga sinn og rek til a vera menn til a mta hverri raun n ess a lta hugfallast. a er fyrirhafnarsamara heldur en a tra einhverri blekkingu og theimtir meiri manndm, en ekki mun frjlsmannlega upp alinn skulur setja jlfun fyrir sig.

Vr vitum ekki hvort lfi heldur fram eftir dauann. Sumir eru sannfrir um a, en arir eru efagjarnir. Skyldu allir eir, sem vilja lifa eilflega, hafa reynt a gera sr hugmynd um, hva eilft lf er? Mundu eir vera fsir a lifa eilflega jrinni, ef eir ttu ess kost? Mundu margir vera fsir til a vaka hr einlgt, tt eir hefu aldrei svefnrf ?

En hva sem er um lfi eftir dauann, vri a brot llum kunnum lfslgmlum ef besti undirbningurinn undir a vri a vanrkja etta lf. Hitt hltur a vera betri undirbningur, a neyta sem best hfileika sinna essu lfi og stefna a v a hver einstaklingur veri sem fullkomnastur a andlegu og lkamlegu atgervi.

sialgmli kristindmsins er margt gott og nothft, en einnig margt skalegt: etta sialgml er ori relt og verur a vkja fyrir ru heilbrigara, sem er meira samrmi vi lifi og lgml ess.

Kristindmurinn hefir lagt alla herslu bnagerir, en ekki vinnu, sem er mir allra dygga. llu Nja testamentinu er hvergi minnst vinttu, frekar en hn vri ekki til milli manna. etta er mikil vntun kenningum um mannrkt, v a vinna og vintta er hvortveggja til mikilla mannbta. Vi hfum lrt alltof miki um syndir, en of lti um dyggir og sta ess a prdika fyrir flki llum aldri um syndir og syndagjld, arf a ala menn upp vi gvild, sanngirni, orheldni, sannleiksst og trmennsku, jafnframt v sem fegurartilfinningin er rosku fr barnsaldri.

En simenning verur fyrst og fremst a vera reist uppeldi, sem er vel rtfast reynslu og ekkingu lfslgmlum. Ltum opinberanirnar hverfa aftur til eirra gua sem r hafa gefi, og gerum oss ljst, a a sem fst svo drt, er einskinsviri, er a ekkingin, sem tekur vi af blekkingum og opinberunum, er ruggara lfsnesti og varanlegra.

v meira sem ekkingin eykst ess meira dofnar yfir trnni og llum hennar greinum og vxtum, hjtr og hindurvitnum. a er einkenni frumstu. jflagi a a er fullt af hjtr. Vr slendingar erum gri lei a komast upp r hjtrarokunni og kasta af oss trathamnum.

Vr eigum reianlega ekki eftir a upplifa neitt gusrki, samkvmt gmlum gyinglegum hugmyndum. En ekkingin getur tt eftir a gefa oss betra flk betra landi, egar n og voldug orkutkni hefir brtt sinn af sj og landi og skapa hr betri og veurslli verld.

Trin himnarkissluna eftir a fara smu leiina og trin helvti og er a raunar egar hj bsna mrgum. essi slutr, sem er sprottin upp r barnslegum hugsunarhtti sem heldur a augnablikssla geti stai eilflega. hltur a vkja fyrir roskara hugsunarhtti, sem stefnir a vaxandi fullkomnun mannsins, samkvmt lgmlum lfsins. Maurinn verur a lra a hann getur ekki teki sig t r snu umhverfi og verbroti frumstustu lgml lfsins sr a meinfangalausu, eins og kristnar kenningar, sem allar voru miaar vi sluhjlp, hafa haldi fram.

Mannrkt hltur a leia til betri sambar manna milli og friar, en trarbrg hafa, eins og sagan snir, veri einn mesti friarspillir og eru enn ar sem au hafa ngileg tk mnnum.

En egar nir spmenn ryjast fram sjnarsvii til a kveikja tilfinningum almennings me nrri tr, skulum vr ekki brenna , eins og kirkjan hefir gert, heldur lta oss ngja a nota afer soldnsins Sofia, sem skipai slkum trboum a koma me trarjtningu, skrifaa . pappr og sagist mundu taka tr, sem ekki brynni i eldinum. Hann taldi a vera a minnsta sem gu gti gert til a sannfra menn um rttmti trarinnar hann.

Sigislgml, sem reist eru blekkingum, geta aldrei ori haldg. au vera a byggjast reynslu og ekkingu eli mannsins og miast vi velfer einstaklingsins og mannkynsins heild, en ekki dr neins gus, sem enginn ekkir, n paradsar- og helvtistr sem er dau og uppreisanleg.

Blekkingatrin verur a hverfa, v a af allri vantr er s vantr, sem trir v, a mennirnir su svo illa gerir, a eir veri a lifa blekkingum til ess a haga sr smilega. sta trarbbiljanna, sem troi hefir veri brnin, arf a innrta eim viringu fyrir sannleika, frelsi og mannrttindum, jlfa au drengskap, orheldni og gvild, sem ll samb manna byggist , en forast a fylla hugi eirra me nokkurri hjtr. Gera eim ljst, a au eru rlti eind hinni miklu tilveru, en samt einstaklingar me strkostlega roskamguleika sem eim ber skylda til a rkta. Hluti af eirri tilveru, sem ekki getur stai sta, a llum miar "anna hvort aftur bak, ellegar nokku lei", og a a er undir eim sjlfum komi hvort au velja drengskaparleiina og vera gir menn og batnandi.

Sj einnig:
Samtal Matthas Johannessen vi Nels Dungal

Frelsarinn 25.10.2011
Flokka undir: ( Gulast )

Vibrg


lfur Kolka (melimur Vantr) - 26/10/11 16:49 #

Hvernig er hgt a dsama hugrekki einstaklings til a lsa sig opinberlega trleysingja og gagnrna opinberlega kukl og hindurvitni og skrifa svo sjlfur undir dulnefni?


Matti (melimur Vantr) - 26/10/11 17:06 #

Er ekki skp elilegt a mra flk sem stendur manni framar?


lfur Kolka (melimur Vantr) - 26/10/11 17:14 #

J a er reyndar ekkert a v. a gagnast samt barttunni vi hindurvitni betur ef menn stga t r skpnum.


Jn Steinar - 27/10/11 16:57 #

lfur ertu afkomandi P. V. G. Kolka, sem ritar svo vsnt um bk Dungals? Enginn broddur essu, enda engin sta til. g er bara forvitinn og finnst etta skemmtileg tilviljun ef rtt er.


lfur Kolka (melimur Vantr) - 27/10/11 21:56 #

J vi erum meira a segja tveir innan Vantrar sem erum afkomendur hans. Vi ekktum hann hvorugir ar sem hann var ltinn ur en vi fddumst.

Loka hefur veri fyrir athugasemdir vi essa frslu. Vi bendum spjalli ef i vilji halda umrum fram.