Óli Gneisti og biblíulegar fyrirmyndir skjaldarmerkis Íslands

Grein Þórhalls sem hér birtist er hluti af ritdeilu hans og Óla Gneista Sóleyjarsonar, í þetta skipti svarar hann greininni Af landvættum og heimildaskráningu prests. Svar Óla Gneista við þessari grein birtist í Morgunblaðinu í dag eftir langa bið.

---

Enn einu sinni stekkur Óli Sóleyjarson fram á ritvöllinn og fer mikinn varðandi umfjöllun mína um skjaldarmerki Íslands og biblíulegar fyrirmyndir landvætta Snorra Sturlusonar í pistli sem hann birtir í Morgunblaðinu fimmtudaginn 6. nóvember. Reynir hann þar að komast hjá því að horfast í augu við eigin rangfærslur í fyrri skrifum sínum. Til að rifja þau upp fyrir lesendum Morgunblaðsins þá hélt Óli því fram í blaðagrein í 24 stundum sálugu að kenningin um biblíulega fyrirmynd landvætta Snorra sé frá mér einum komin. Sem eitt dæmi um hið gagnstæða nefndi ég í svari til hans þá Björn Þorsteinsson og Bergstein Jónsson og bók þeirra Íslandssaga sem Sögufélagið gaf út 1991. Grípur Óli nú til þess ráðs í ráðleysi sínu að ófrægja þá mætu fræðimenn. Segir hann um þá í grein sinni : "Hún (tilgáta þeirra Björns og Bergsteins) var ekkert betur rökstudd þá en nú og breytir því ekki um röksemdafærslu mína."

Verður Óli auðvitað að eiga þau orð við sjálfan sig og Sögufélagið.

Sannleikurinn er auðvitað sá að fræðimenn hafa lengi talið að einhverskonar tengsl séu milli landvætta Snorra og frásagna Biblíunnar þó Óli sjái það ekki. Í fyrsta bindi ritsins »Kristni á Íslandi« sem út kom árið 2000 fyrir tilstuðlan Alþingis ritar dr. Hjalti Hugason þannig um landvætti Snorra á bls. 54 og segir: »Talið er að landvættirnar í skjaldarmerki Íslands eigi sér fyrirmynd í kerúbum sem gyðingar töldu að héldu vörð um hástól Guðs. Kerúbar voru vængjaðar kynjaverur með fjögur andlit hver, manns, ljóns, uxa og arnar. Í kristnum sið urðu þessi andlit að táknum guðspjallamannanna.«

Áður hef ég nefnt þá Björn Þorsteinsson og Bergstein Jónsson sem benda á að fyrirmynd skjaldarmerkisins sé sótt í tákn guðspjallamannanna í Opinberunarbók Jóhannesar og kerúba Esekíels í Biblíunni rétt eins og Hjalti. Bók þeirra er hið vandaðasta verk og að henni standa margir góðir fræðimenn eins og fram kemur í formála. En auðvitað veit Óli betur.

Birgir Thorlacius birti vandaða úttekt á sögu skjaldarmerkisins í tímaritinu Andvara árið 1964. Hét grein hans »Fáni Íslands og skjaldarmerki«. Hann fjallar einnig um tengsl landvætta Snorra við frásagnir Biblíunnar og telur þau augljós. Snorri nefnir enda risann, fuglinn og uxann rétt eins og Opinberunarbókin og Esekíel. Aðeins drekinn hjá honum virðist koma í stað ljónsins.

Jónas Guðmundsson skýrði reyndar tengsl ljónsins og drekans í tímaritinu Dagrenning þegar árið 1946 og rekur þau 3300 ár aftur í tímann. Eins og Jónas kemst að þá eiga landvættir Snorra sér fyrirmynd í skjaldarmerkjum hinna fornu höfuðættbálka Ísraels, Rúbens, Efraíms, Dans og Júda. Þannig var merki Rúbens vatnsberinn eða risinn, merki Efraíms nautið, merki Dans örninn eða gammurinn og merki Júda ljónið. Síðar tók Júda upp merki höggorms Móse - orminn. Dreki Snorra er í ætt við orm, því honum fylgja ormar og eðlur. Og Lagarfljótsormurinn endurspeglar hann. Ormur eða dreki Snorra gæti því vel verið hið forna merki Júda.

Það styrkir þessa kenningu að Snorri skipar landvættum sínum í sömu höfuðáttir og ættbálkum Ísraels er skipað kringum tjaldbúð Drottins í Gamla testamentinu. Tengsl merkja ættbálkanna við stjörnuspeki Babylons eru líka greinileg. Á sama hátt eru verurnar fjórar í Opinberunarbókinni einnig tákn fyrir ættbálkana 12 - guðspjallamennirnir eru þar tákn fyrir hið nýja Ísrael.

Árið 1945 kom út bókin »Heiðinn siður á Íslandi« eftir Ólaf Briem, einn af okkar mestu fræðimönnum á þessu sviði. Bókin var endurútgefin árið 1985 og þykir eitt af grundvallarritunum varðandi hinn heiðna sið á Íslandi til forna eins og Jón Hnefill Aðalsteinsson undirstrikar í ritdómi um endurútgáfuna í tímariti Sögufélagsins, Saga, árið 1986. Ólafur Briem tók upp þessa umræðu um skjaldarmerkið og landvættina og segir svo á bls. 75: »(Ekki er ólíklegt) að Snorri hafi einhvers staðar séð slíkar helgimyndir í kirkjum og sé þaðan runnin lýsing hans á uppruna landvættanna.«

Að lokum vil ég geta skrifa um tengsl landvætta Snorra við táknmál Biblíunnar sem eru að verða aldar gömul. Árið 1914 ritaði Matthías Þórðarson í grein sem hann kallaði Leiðarvísir um Þjóðminjasafn íslands : »(Það liggur í augum uppi) að hinar fjórar táknmyndir landvættanna: dreki, fugl, griðungur og bergrisi séu bein afkvæmi kerúbanna, eins og þeim er lýst í spádómsbók Esekíels og Opinberunarbókinni.«

Til gamans má geta þess að ef táknmyndir landvættanna sem standa vörð um Ísland eru upphaflega kerúbar, þá er Úríel erkiengill verndarengill landsins, því Úríel er æðstur kerúbanna. Það er gott til þess að vita, því ekki veitir okkur af verndarkrafti erkiengilsins um þessar mundir.

Læt ég nú þessum skrifum lokið um skjaldarmerki Íslands og landvættina. Hvet ég enn sem fyrr Óla Gneista Sóleyjarson til að læra af mistökum sínum og kanna heimildir sínar vel áður en hann bregður penna í fljótfærni.

Hvet ég enn sem fyrr Óla Gneista Sóleyjarson til að læra af mistökum sínum og kanna heimildir sínar vel áður en hann bregður penna í fljótfærni.

---

Tengdar greinar

• Óli Gneisti og biblíulegar fyrirmyndir skjaldarmerkis Íslands
• Af landvættum og heimildaskráningu prests
• Óli Gneisti og skjaldarmerki Íslands
• Rammheiðnar landvættir