Vetrarsólstöður 2008

Sólin er lífgjafi jarðar eins og menn hafa vitað í árþúsund. Nú er dagur stystur á norðurhveli og við finnum rækilega fyrir því á Íslandi. Árleg hringrás ljóss og myrkurs, lífs og dauða er meginstefið í trúarbrögðum mannkyns og engin tilviljun að nú höldum við hátíð ljóssins og lífsins. Í því sambandi geta menn deilt um hvort orðið jól er skylt orðinu sól eða hjól.

Ein fyrstu eingyðistrúarbrögð heims voru Atenismi, kennd við Akhenaton, faraó sem lést fyrir 3.343 árum. Akhenaton kastaði öllum gömlu guðunum fyrir róða og tilbað sólina eina. Þessi bylting hans varð þó ekki langlíf, varði aðeins í tuttugu ár, og menn telja að óánægð prestastétt hafi átt hvað ríkastan þátt í falli hennar. (Kona Akhenatens var fegursta kona fornaldar Nefertiti).

Amen (Amun, Amon), var einn helsti guð Þebu á tímabili. Við fæðingu var Akhenaten faraói kallaður Amenhoteb IV, til heiðurs Amen. En hann hafnaði Amen, og sneri sér alfarið að Aten (sólskífunni - sólardisknum). Syni sínum gaf hann því nafnið Tutankhaten (lifandi mynd Aten), en við þekkjum hann betur sem Tutankhamon, en gröf hans og dánargrímu þekkja allir. Orðið Ankh er „lífið“ eða „lykill lífsins“ og tákn þess kemur okkur kunnuglega fyrir sjónir.

Hugsanlega var hinn ungi sonur Amens, áður ljóssins, aðeins strengjabrúða klerkastéttarinnar (hann tók við embætti 9 ára og lést níu árum síðar). Og e.t.v. tók hann þátt í trúarathöfn á jólum með lykil lífsins sér í hönd, muldrandi Amen. Margir vilja tengja Amen Egypta og amen gyðinga, en það er hæpið. En ekki ómerkari maður en Freud vildi meina að Móses hefði fengið hugmynd sína um eingyðistrú frá Amenhoteb IV / Akenaten.

Á jólum viljum við lýsa upp skammdegið og gera okkur glaðan dag með okkar nánustu, gera vel við okkur í mat og drykk, líkt og á fornum blótum. En jólin kalla líka á einsemd og söknuð. Á jólum söknum við sárast þeirra sem fjarri eru eða hafa fallið frá. Jónas Hallgrímsson orti einmitt um það á síðustu vetrarsólstöðum sínum 1844:

Enginn grætur Íslending
einan sér og dáinn.
Þegar allt er komið í kring,
kyssir torfan náinn.

Mér er þetta mátulegt,
mátti vel til haga,
hefði ég betur hana þekkt,
sem harma ég alla daga.

Lifðu sæl við glaum og glys,
gangi þér allt í haginn.
Í öngum mínum erlendis
yrki ég skemmsta daginn.

Sólin heim úr suðri snýr,
sumri lofar hlýju.
Ó, að ég væri orðinn nýr
og ynni þér að nýju!

Eitt mikilvægasta hlutverk trúarbragðanna er einmitt að þjappa fólki saman, mynda samfélag, og hugga það andspænis einsemd, sorg og dauða. En um einsemdina segir í Hávamálum:

Ungur var eg forðum,
fór eg einn saman:
þá varð eg villur vega.
Auðigur þóttumst
er eg annan fann:
Maður er manns gaman.

Hrörnar þöll
sú er stendur þorpi á.
Hlýr-at henni börkur né barr.
Svo er maður
sá er manngi ann.
Hvað skal hann lengi lifa?

Á þessum vetrarsólstöðum er ég hvorki í öngum mínum né erlendis. En ég er þakklátur fyrir það samfélag sem ég hef fundið hér í Vantrú. Hér hef ég fundið gríðargóðan félagsskap, mitt gaman. Á bak við þessa síðu er nefnilega spjallþráður félagsmanna þar sem við skiptumst á skoðunum um hvaðeina sem rekur á fjörur okkar, og það er ekki lítið. Á bak við þessi tjöld er „lifandi samfélag“ karla og kvenna, ungra og aldinna. Þar ríkir jafnan glaðværð og einurð þótt undiraldan sé oft þung.

Því miður er það svo að trúlausir mega oft búa við ótrúlegt skilningsleysi. Ef þeim er í nöp við trúarinnrætingu barna sinna í skólum mega þeir búast við beinum árásum og yfirgangi ef þeir mótmæla. Við slíkar aðstæður er félagsskapur eins og Vantrú ekki aðeins styrkur, heldur nauðsyn. Hér búa menn yfir mikilli reynslu og víðtækri þekkingu. Stuðningurinn er ómetanlegur og ólík menntun, reynsla og þekking félagsmanna er sannkallað gnægtarhorn sem aldrei tæmist.

Vantrú þykir mörgum neikvætt orð og við berjumst gegn boðun hindurvitna. En slík barátta er barátta fyrir upplýstu þjóðfélagi. Barátta gegn ofríki kirkjunnar er barátta fyrir trúfrelsi. Barátta gegn trúarinnrætingu í skólum er barátta fyrir mannréttindum. Vantrú er jákvætt afl í þjóðfélaginu, ljós í myrkrinu.

Vantrúin

Hún kom eins og geisli í grafarhúm kalt,
og glóandi birtuna lagði yfir allt.
Og aldirnar gegnum mér glóa hún virtist,
sem gegnsæ þýðing mér heimurinn birtist.

Stephan G. Stephansson