Skuldum við kirkjunni pening?

Fyrir stuttu varð ég fyrir þeirri reynslu að sjá þekktan Þjóðkirkjuprest mæta til embættisverka á allra flottustu útgáfu Benz-jeppa, splunkunýjum upp úr kassanum. Ekki er þessi prestur af ríkum ættum, maki hans starfar sem kennari. Eflaust þakkar presturinn guði fyrir bílinn – eða skyldi hann þakka íslensku þjóðinni sem borgar launin hans?

Það er nefnilega svo merkilegt að allir landsmenn, kaþólskir jafnt sem búddistar, trúaðir jafnt sem vantrúaðir – öll tökum við þátt í að greiða laun Benz-prestsins, þessi ofurlaun sem setur guðsorðasölumenn á stall með bankastjórum og verðbréfamiðlurum. En hvernig stendur á því að við almenningur skuli halda Benz-prestum þessa lands uppi?

Af hverju er Guð á fjárlögum?

Samkvæmt fjárlagafrumvarpi er gert ráð fyrir 4,7 milljarði króna til Þjóðkirkjunnar árið 2009 (pdf) (framlag til kirkjugarða er ekki reiknað með hér né annars staðar í greininni). Ríkið innheimtir sóknargjöld af hverjum skattgreiðenda og greiðir til trúfélaga í samræmi við skráðan félagafjölda þeirra. Á næsta ári mun sú upphæð nema 2,2 milljörðum til Þjóðkirkjunnar. Eftir standa 2,5 milljarðir sem er framlag okkar, þjóðarinnar, til Þjóðkirkjunnar sem þrátt fyrir nafnið getur engan veginn talist kirkja okkar allra. Laun Benz-prestsins eru einmitt greidd af þessum 2,5 milljörðum.

Skýringin sem afsakendur kirkjunnar koma gjarnan með þegar þessi mál ber á góma er að ríkið hafi gert samning við kirkjuna árið 1907 um skipti á kirkjujörðum fyrir árlegar greiðslur.

“Við lítum á greiðslu ríkisins til Þjóðkirkjunnar á fjárlögum sem endurgjald fyrir kirkjujarðir ... Þetta eru sex til sjö hundruð jarðir” segir Guðmundur Þór Guðmundsson framkvæmdastjóri Kirkjuráðs, í grein í Markaðnum, 9. apríl síðastliðinn. Í Svíþjóð er kirkjan rekin á arði af eignum en Sigríður Dögg Geirsdóttir fjármálastjóri kirkjunnar segir í sömu grein að hér á landi sé arður af kirkjueignum greiddur í gegnum ríkið, án þess þó að “það hafi verið reiknað niður í kjölinn”.

Sanngjarnar greiðslur?

Afstaða Þjóðkirkjunnar er sem sagt sú að greiðslan sem þeir fái frá ríkinu umfram sóknargjöld sé arðgreiðsla af eignum sem hún hafi afhent ríkinu. Getur þetta staðist? Við nánari athugun kemur í ljós að, nei, þetta stenst engan veginn.

Tökum fyrst greiðsluna sjálfa, 2,5 milljarðir á næsta ári. Hversu stór þyrfti sjóður að vera sem gæti greitt slíkan arð? Verðtryggður innlánsreikningur hjá Glitni með fimm ára bindistíma er með 7,2% vexti. Þrjátiu og fimm milljarðir á þannig reikningi myndi skila 2,5 milljörðum á ári.

En þetta eru miklu hærri vextir en hægt er að reikna með til langs tíma. Kirkjan er 1000 ára stofnun á Íslandi og fer varla að taka miklar áhættur með sjóði sína ef hún ætlar að endast út 21. öldina hvað þá lengur. Raunvextir bandarískra ríkisskuldabréfa á 20. öldinni voru innan við 1% á ári að meðaltali. Raunhæf sjóðstjórn fyrir 21. öldina gæti varla reiknað með meira en 2% vexti til langs tíma. Slíkur sjóður þyrfti þá að vera vel umfram hundrað milljarðina til að standa undir 2,5 milljarða greiðslu á ári.

Að baki þessarar “arðgreiðslu” þyrfti sem sagt að vera allverulegur sjóður – andvirði hinna seldu kirkjujarða. En er hægt að nálgast það hver sú upphæð var í raun og veru?

Kirkjan í þrot

Samkvæmt upplýsingum á heimasíðu Biskupsstofu var kirkjan komin í þrot með launagreiðslur við upphaf 20. aldarinnar og leitaði því á náðir ríkissjóðs. Í kjölfar lagasetningar árið 1907 tók ríkið við kirkjujörðum og var söluandvirði jarðanna greitt í tvo sjóði, Kirkjujarðasjóð og Prestlaunasjóð, í kjölfar laganna 1907. Prestar áttu að fá greidd laun úr þessum sjóðum en það kerfi entist aðeins í nokkur ár, þá voru sjóðirnir komnir á hausinn og ríkið tók að sér að greiða laun presta beint.

Einhverjar jarðir voru þó eftir óseldar og eignarhald á mörgum þeirra var óljóst. Með lögum frá 1997 er Þjóðkirkjunni færðar til eignar allar prestsetursjarðir. Ekki tókst þó betur til en svo að upp úr lagasetningunni hófust deilur milli kirkju og ríkis um hvaða jarðir teldust prestsetursjarðir og gekk Þjóðkirkjan miklu lengra í þeim skilningi en ríkið. Endanlegt samkomulag náðist ekki fyrr en 2006 og hefur Björn Bjarnason gert góða grein fyrir deilum þessum á bloggsíðu sinni.

En samningurinn frá 1997 kveður endanlega upp úr með það að andvirði kirkjujarða stendur undir fjárframlögum ríkisins til Þjóðkirkjunnar, hvort sem jarðirnar hafi þegar verið seldar eða ekki.

Trabantsjóður

Til að reyna að átta sig á því hversu mikils virði hinar seldu jarðir gætu verið er hægt að fara tvær mismunandi leiðir. Nánast sama niðurstaða fékkst eftir þeim báðum. Því hefur verið fleygt að kirkjujarðirnar hafi verið 16% af jarðeignum landsins. Ekki tókst mér að staðfesta þessa tölu en hún er höfð eftir guðfræðingi sem starfar utan Þjóðkirkjunnar.

Verðmæti jarða fer að langmestu leyti eftir því hversu mikið af ræktarlandi fylgir þeim en samkvæmt skýrslu frá landbúnaðarráðuneytinu eru 122.000 hektarar (pdf) undir rækt á Íslandi. Matsnefnd eignarnámsbóta verðlagði hektarann af ræktuðu túni á 300.000 fyrir tveimur árum. Miðað við þessar tölur og uppreiknað til núverandi verðlags ættu 16% af jarðeignum á Íslandi að vera 6,6 milljarða króna virði.

Miðað við orð Guðmundar Þórs Guðmundssonar sem vitnað er til hér að ofan skulum við gera ráð fyrir 700 kirkjujörðum. Samkvæmt ýmsum heimildum (1 (pdf), 2 (pdf)) eru líklega innan við 6000 jarðir á landinu öllu, í byggð eða ekki, og hefur sú tala lítið breyst á 20. öldinni. Samkvæmt þessum tölum eru það ekki nema hámark 12% jarða sem töldust kirkjujarðir en auðvitað gætu þær hafa numið 16% miðað við verðmæti.

Vísbendingu um verðmæti þessara jarða er að finna með fylgiskjali með frumvarpi til laga 1997 um stöðu Þjóðkirkjunnar. Þar kemur fram að á árunum 1984 til 1996 hafi 20 kirkjujarðir verið seldar fyrir rúmlega 71 milljón króna. Ef tekið er tillit til verðbólgu og miðað við að sala jarðanna hafi dreifst jafnt yfir tímabilið fáum við 10 milljónir á hverja jörð. Sjö hundruð jarðir gæfu þá sjö milljarði í aðra hönd sem er í furðu góðu samræmi við fyrri töluna sem reiknuð var á grundvelli eignarnámsbóta.

Hugsanlegur kirkjujarðasjóður er þá ekki nema Trabantsjóður en ekki Benzjeppasjóður. Það er engin leið að fá það út með þessum hætti að 2,5 milljarðir á árinu 2009 sé arður af eignum kirkjunnar.

Græðgin kollkeyrir kirkjuna

Ef við myndum taka mark á þeirri hugmynd að greiðslur til Þjóðkirkjunnar séu arðgreiðslur af seldum jörðum þá þyrftum við líka að skoða hvernig greiðslur til kirkjunnar þróast milli ára. Hugsanlegur sjóður þyrfti nefnilega ekki aðeins að standa undir núverandi greiðslum heldur sívaxandi greiðslum.

Ef við tökum dæmið af verðrtryggðri sparisjóðsbók með 7,2% vöxtum þá þyrfti arðgreiðslan ekki aðeins að vera 2,5 milljarðar á ári að raungildi heldur þyrfti hún að vaxa eins og greiðslur Ríkissjóðs til Þjóðkirkjunnar hafa vaxið.

Frá því samningurinn við kirkjuna var gerður árið 1997 hefur framlag ríkisins til Þjóðkirkjunnar aukist um 3,5% ár ári að raungildi, ef miðað er við skýrslu ríkisendurskoðunar frá 1997 (pdf) og frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2009 (pdf).

Sparisjóðsbókin góða þyrfti þá að vera með um 70 milljarði króna til að standa undir arðgreiðslunum – og þá erum við enn að tala um mjög háa bankabókavexti sem ólíklegt er að stæðu til boða áratugum, hvað þá öldum saman, hvað þá fyrir svona upphæðir. Hér er sem sagt búið að snúa tíundarhugtakinu alveg á hvolf. Í stað þess að kirkjan fái tíunda hluta í arð fær hún tífaldan hluta í arð!

Kirkjan skuldar okkur pening

Það er alveg ljóst að kirkjujarðir standa engan veginn undir greiðslum til Þjóðkirkjunnar. Það er í raun fáránlegt að halda því fram og ef betur er að gáð sést að greiðslur til Þjóðkirkjunnar frá setningu laganna árið 1997 eru væntanlega þegar orðin tvöföld sú heildarupphæð sem fékkst fyrir jarðirnar.

Eigið fé Þjóðkirkjunnar er víst upp á 15 milljarði, einkum bundið í jarðeignir og ýmsar fasteignir. Þegar kemur að aðskilnaði ríkis og kirkju og dæmið verður gert upp þá dugar eigið fé Þjóðkirkjunnar ekki til að borga nema litinn hluta af þeim peningum sem hún skuldar íslensku þjóðinni.